آن آشكار باشد و احتمال خلاف ندهد يا براى لفظ معنى راجحى باشد و حديث مقبول و معمول به است و در اصطلاح اصوليان الفاظى كه معانى آنها روشن باشد و قابل تأويل نباشد محكم است و نسخ و تبديل در آن راه نداشته باشد.

(از كشاف ص ٤١٧- درايه ص ٥١ قوانين ص ٨٠، ١٦٣- موافقات ج ٣ ص ٥١) فعل محكم نزد فيلسوف فعلى را گويند كه مبدأ اول آن تفكر باشد رجوع شود به فعل و اقسام آن.

مُحْكَمات‌

- (اصطلاح اصولى) منظور آيات محكمه قرآن است كه قابل تأويل نيست و مأخوذ از خود قرآن است.

مُحْكَم و مُتَشابه‌

- (اصطلاح اصولى) و الفاظى‌اند كه مفيد معانى خاص‌اند- چنانكه در افاده معنى محتمل معنى ديگرى نباشند. بجز آنچه صريحا از آنها دانسته ميشود اين گونه الفاظ را نص گويند و راجح مانع از افاده معنى ديگر هم گويند و اگر علاوه بر افاده معنى ظاهر، معنى ديگرى توان از آن اراده كرد و بعبارت ديگر محتمل افاده معنى ديگر هم باشد اين گونه الفاظ را ظاهر گويند و مشترك بين نص و ظاهر را كه مطلق رجحان است محكم گويند و اگر نسبت بافاده دو معنى متساوى باشد اين گونه الفاظ را مجمل گويند و اگر در يك معنى مرجوح باشد و در يكى ديگر راجح باشد مرجوح را مأول گويند و مشترك بين مأمول و بين مجمل را كه نفى رجحان است متشابه نامند مثال براى ظاهر لفظ «اسد» و براى مجمل لفظ «قرء» و نيز براى نص لفظ «سماء، ارض» و لفظ ظاهر «اسد، غايط و صلاة» نسبت بلغت و عرف و شرع بترتيب و براى ظاهر و مأول نيز مثال آورده‌اند بقول خداى متعال‌ «وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ» كه حمل آن بر مسح، ظاهر است و بر غسل خفيف مأول است.

(رجوع به قوانين ص ١٦٤ شود) در اصول ارشاد آمده است:

آيات واضحة المعانى كه نصا و يا ظاهرا بر معانى مراد دلالت ميكنند محكمات و آيات مبهمة المعانى كه مردد بين چند معنى متساوى ميباشند و يا تأويلا بر معانى مراد دلالت مينمايند متشابهات خوانده ميشوند.

پس محكمات قدر جامع بين نص و ظاهر و متشابهات قدر جامع بين مجمل و مئول ميباشند.

براى اينكه تفاوت آنها با يكديگر واضح شود و معلوم گردد كه كدامين يك محكم يعنى نص و ظاهر است و كدامين يك متشابه يعنى مجمل و يا مئول ميباشد؟

اينك چهار آيه را كه هر يك نمونه يكى از اقسام مزبوره است بترتيب بيان ميكنيم:

١- آيه: الزَّانِيَةُ وَ الزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ نص در وجوب تجليد است يعنى غير از معنى وجوب تجليد بزانى و زانيه كه معنى تحت- اللفظى آيه است معنى ديگرى عرفا و لغتا از آن محتمل نمى‌گردد.

٢- آيه: السَّارِقُ وَ السَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا