فرهنگ معارف اسلامى - سجادی، جعفر - الصفحة ١٦٦٤ - م
كه نسبت بذات و حقيقت آن واجب باشد مانند نسبت زواياى سهگانه كه مثلث راست. كه جدا كردن و گرفتن سويهاى سهگانه از شكل سه سوى «مثلث» درو هم محال باشد و چنين نيست كه كسى به خواست و اراده خود مثلث را صاحب سه سوى كرده باشد زيرا اگر چنين مىبود لازم ميامد كه زواياى سهگانه را هم بتوان بآن پيوند و اتصال داد و هم بتوان از آن جدا كرد و گرفت و لازم آيد كه مثلث بدون زواياى سهگانه تحقق يابد و اين امر محال خواهد بود (رجوع شود به شرح قطب ص ٤٤) پاره از تركيبات در معنى فلسفى
ماهيّةِ بَسيطَه
- آنچه از اشياء متخالفه تركيب نيافته باشد ماهية بسيطه گويند.
قطب الدين گويد: ماهيت اگر ملتئم نباشد از امورى كه متخالف باشند بحقيقت آن را ماهية بسيطه گويند و الا مركبه.
«در اينجا منظور از ماهيت حقيقت شىء نيست».
(درة التاج جمله سوم از فن دوم ص ١٥).
ماهيَّتِ مِن حَيْثُ هِىَ
- يعنى ماهيت باعتبار نفس و ذات خود بدون لحاظ وجود خارجى يا ذهنى و بدون لحاظ عوارض و حالات او مانند كثرت، وحدت و غيره، چنين امرى «ليست الا هى» يعنى نه موجود است و نه معدوم و در حكم وجود لا بشرط و بلكه عين وجود لا بشرط است كه «يجتمع مع ألف شرط» و آن بقيد وجود ذهنى به شرط شىء است و با قيد بوجود خارجى نيز بشرط شىء است و با قيد عدم وجود ذهنى يا خارجى بشرط لا است و بالجمله هر شىء از اشياء اگر خود لحاظ شود فى ذاته بدون توجه بعوارض و ضمائم و حالات و خصوصيات وجودى، مكانى زمانى، امور ذاتى، عرضى و غيره باين اعتبار «لا بشرط» گويند و اگر با يكى يا چند تا از عوارض و قيود و اضافاتش لحاظ و اعتبار و يا مورد حكمى قرار گيرد «ماهيت مخلوطه» و يا «بشرط شىء» گويند. و اگر با قيد عدم يكى يا تمام قيود و ضمائم لحاظ شده و يا مورد حكمى قرار گيرد ماهيت «بشرط لا» گويند.
ماهيت لا بشرط را ماهيت مجرده و مطلقه هم گويند (از اسفار ج ٣ ص ١٥٠، ج ١ ص ١٤١- شرح منظومه ص ٨٨ و ٩٠).
ماهيَّتِ بِشَرطِ شَيء ماهيَّتِ بِشرطِ لا ماهيَّتِ لا بِشَرط ماهيَّتِ مُجَرَّده ماهيَّتِ مَخْلوطَه ماهيَّتِ مُطْلَقه ماهيت بشرط شىء در مقابل ماهيت بشرط لا است و ماهيت بشرط لا يعنى ماهيتى كه با قيد عدم چيزى با وى لحاظ شود. ماهيت بشرط شىء را ماهيت مخلوطه گويند و آن در صورتى است كه با قيد و شرطى لحاظ و يا مورد حكمى قرار گيرد و ماهيت لا بشرط ماهيتى است كه هيچ قيد و شرطى نه وجودا و نه عدما در آن لحاظ نشود كه آن را ماهيت مطلقه و مجرده هم گويند و ماهيت من حيث هى هم نامند.