معقولاتى كه در شأن آنها است كه در قوه ناطقه مرتسم شوند چند نوعند بعضى از نوع معقولاتى ميباشند كه در ذات خود عقول و معقولات بالفعل‌اند و آنها موجودات مجرد و مبرى از ماده‌اند و بعضى معقولاتى هستند كه در ذات و جوهر خود معقول بالفعل نمى‌باشند مانند سنگ و نبات و بالجمله هر امرى كه جسم و يا در جسم ذو ماده بود و همچنين خود ماده و هر چيزى كه قوام او بماده بود زيرا اين گونه امور نه عقول بالفعل‌اند و نه معقولات بالفعل.

و اما عقل انسانى پس آنچه در نخستين امر بالطبع براى او حاصل ميشود عبارت از هيأتى بود در ماده كه مهياى قبول رسوم معقولات بود بنا بر اين، آن بالقوه عقل بود و عقل هيولانى بود و نيز بالقوه معقول بود و ساير چيزهاى ديگر كه در ماده بود و و يا خود ماده و يا امور ذوات ماده بود و ممكن بود كه معقول بالفعل شوند و با اين وصف در ذات در جواهر آنها نيز اين امر نبود كه از قبل خود معقول بالفعل شوند و در جواهر آنها امرى كه كفايت كند كه خود به خود معقول بالفعل شوند نبود و نيز نه در قوه ناطقه و نه در آنچه كه طبع آنها بآنها اعطاء كرده است كفايتى نبود كه از قبل خود عقل بالفعل شوند و بلكه در اينكه عقل بالفعل شوند محتاج بامر ديگرى بوند كه آنها را از قوت به فعل آورد.

و آن گاه عقل بالفعل شود كه معقولات در او حاصل شود. و معقولات بالقوه آن گاه معقولات بالفعل گردند كه بالفعل معقول عقل گردند و اين كار محتاج به چيزى ديگر بود كه آنها را از قوت به مرحله بالفعل منتقل كند و آن فاعلى كه آنها را از قوت بفعل آرد ذاتى بود كه جوهر او عقل بالفعل بود و مفارق از ماده بود زيرا اين جوهر مفارق همان عقلى بود كه به عقل هيولانى يعنى آن عقل هيولانى كه بالقوه عقل بود چيزى اعطاء كند كه بمنزله صورتى بود كه آفتاب به بصر اعطاء ميكند زيرا منزلت آن نسبت به عقل هيولانى همان موقعيت آفتاب است به بصر زيرا بصر قوت و هيأتى بود در ماده و قبل از آنكه بالفعل مبصر واقع شود بالقوه مبصر بود و رنگها قبل از اينكه ديده شوند بالقوه مبصر و مرئى بوند پس در جوهر قوه باصره كه در چشم است خود به خود كفايتى نبود كه بالفعل بصر گردد و همين طور در جوهر رنگها خود به خود كفايتى نبود كه مرئى و مبصر بالفعل شوند زيرا آفتاب به بصر ضوئى اعطاء ميكند كه بواسطه آن استضائت يابد و به رنگها نيز ضوئى بخشد كه بواسطه آن استضائت يابند و مبصر شوند پس بصر بواسطه ضوئى كه از خورشيد استفاده ميكند مبصر و بصير بالفعل ميشود و الوان نيز بواسطه همان ضوء مستفاد مبصر و مرئى بالفعل ميشوند پس از آنكه مبصر و مرئى بالقوه بوده‌اند.

پس حال و وضع اين عقل بالفعل نيز چنين بود كه به عقل هيولانى چيزى افاده و اعطاء ميكند كه معقولات را در او