«نور الدين محمد بن شاه مرتضى بن محمد مؤمن بن شاه مرتضى» پسر برادرزاده فيض، «محمد باقر جابرى نائينى»، «قطب الدين محمد اشگورى لاهيجى» و «سيد نعمت الله جزائرى».

مهمترين كتاب اين فيلسوف كتاب «اسفار اربعه» است كه از امهات كتب فلسفى است و رساله‌اى در منطق بدو نسبت دهند.

ديگر از فلاسفه بزرگ- ايران كه در علوم عقلى و منطق كتاب نوشته‌اند و تحقيقات ارزنده‌اى دارند در حكمت الهى و منطق «حاج ملا هادى سبزوارى است (متولد ١٢٢١- وفات ١٢٨٩)» كه مجلس درس و بحث وى كعبه آمال دوستاران فلسفه و علوم عقلى بود و مردم از بلاد دور به «سبزوار» آمده و از محضر او كسب فيض ميكردند. وى مورد توجه پادشاه وقت «ناصر الدين شاه قاجار» قرار گرفته بود. اين پادشاه در بزرگداشت او كوتاهى نكرد. از تأليفات اوست:

«منظومه‌اى در فلسفه و منطق»، «اسرار الحكم» و رسائل متعدد ديگر. كتاب منظومه را خود شرح كرده است و شامل دو بخش است، يكى بخش حكمت و ديگر بخش منطق. مجموعه اصطلاحات منطقى را بطور خلاصه ايراد كرده است.

وى ابتدا از مبادى علوم و كلياتى مانند «النقيضان لا يجتمعان و لا يرتفعان» و «الدور و التسلسل باطلان» و «الضدان لا يجتمعان» ايراد كرده است و سپس اصول موضوعه و علوم متعارفه و تعاريف را با دقت خاصى مورد بحث قرار داده است و از همان ابتدا اصول منطق را با فلسفه درآميخته است. حتى در مسائل منطقى گاهى متوسل بذوق عرفانى شده است.

از جمله حكماء عصر حاجى: «حاج شيخ عبد النبى نورى» است، حكيم معروف ايران، ديگرى «افتخار طالقانى (متوفى ١٣٤٤)» و «ملا آقا مجتهدى دربندى».

فرزند حاجى ملا محمد نيز يكى از حكماى دوره قاجاريه است كه پس از فوت پدر حوزه درس و بحث را گرم نگه‌مى‌داشت.

نكوهش از منطق‌

ميدانيم كه از زمان يونان باستان كسانى مانند «اريسطون» از منطق و افكار ارسطو انتقاد كردند و گفتند كه منطق سد راه پيشرفتهاى علمى انسان است. رواقيان در روزگار روميان گفتند مباحث منطقى ارزش ندارد و موجب تباهى عمر است. در دوره‌هاى ديگر نيز اشخاصى از منطق و مباحث آن نكوهش كردند.

در دوران اسلامى نيز عارفان و صوفيان با منطق و قواعد آن دشمنى كردند. متكلمان با آنكه خود از منطق بهره‌ها گرفتند، مباحث كلامى را براى درك حقيقت و نيل بسعادت بشرى كافى ميدانند و توسل باصول ارسطوئى را گمراه‌كننده اعلام ميدارند. البته فقها بطور كلى با علوم عقلى و فلسفى مخالفت كرده‌اند و كسانى را كه بدنبال علوم فلسفى ميرفتند متهم بالحاد و زندقه ميكردند و با آنكه علوم عقلى را مايه تباهى عمر ميدانستند، لكن در مباحث مربوط به اجتهاد و قضا، علم منطق را از لوازم و