در اخوان الصفا است كه براى مكان تعاريف مختلفى شده است جمهور حكما گويند «١- فهو الوعاء الذى يكون فيه المتمكن ٢- سطح جسم الذى يلى المحوى ٣- سطح الجسم المحوى الذى يلى الحاوى ٤- فصل المشترك الذى بين سطح الحاوى و المحوى» و فضائى كه جسم طولا و عرضا و عمقا در آن رود. (از اخوان ج ٢ ص ٩).

صدرا گويد: جمهور حكما گويند مكان عبارت از سطح باطن از جسم حاوى است بنحوى كه هيچ جزئى از آن خارج از سطح نباشد و اين وضع واقع نيست مگر در اجزاء اين عالم مانند آحاد عناصر و افلاك و هرگاه مجموع آنچه در اين عالم است از امكنه و ازمنه بطور جملى و كلى و بدان نحو كه يك شى‌ءاند لحاظ شوند بيك نام خوانده ميشود و چيزى خارج از آنها نيست كه بنام مكان خوانده شود.

و الا مجموع مجموع نخواهد بود و بنا بر اين براى جهان وجود مكانى نيست پس مكان بقول صد؟؟ الدين امرى است كه داخل در عالم است و همان سطح باطن از جسم حاوى است: (از رسائل صدرا ص ٣٠٣ و رجوع شود به اسفار ج ٢ ص ١٣- ١٨- ج ١ ص ٢٩٧).

«اعلم ان مكان كل جسم كما عليه الجمهور من الحكماء هو السطح الباطن من الجسم الحاوى له بحيث لم يكن جزء منه خارجا عن ذلك» (از رسائل صدر الدين ص ٣٠٣).

حاجى سبزوارى گويد: مكان نزد اكثر متكلمان عبارت از بعد موهوم است و نزد مشائيان سطح باطن از جسم حاوى است كه مشتمل بر سطح ظاهر از جسم محوى باشد و نزد اشراقيان عبارت از بعد مجردى است نظير تجرد موجودات مثالى كه فاصل بين دو عالم است يعنى واسطه ميان مفارقات نوريه و ظلمات است كه جسم متمكن بر نحو كلى و باعماقه و اجزائه در آن ميباشد. (از شرح منظومه ص ٢٥٤) بعضى ديگر گويند. مكان امرى است موهوم زيرا آنچه موجود است يا جوهر است يا عرض و مكان اگر جوهر باشد بايد قابل وضع باشد و در اين صورت خود نياز بمكان ديگر دارد و تسلسل لازم مى‌آيد و اگر عرض باشد هر عرضى نياز بموضوع دارد و متقوم بغير است و خود مقوم نتواند باشد و نيز اگر موجود باشد بايد متمكن داخل در او باشد و حال آنكه مداخله اجسام باطل است و فروض ديگر.

بعضى گويند: مكان هيولاى جسم است و عده ديگر گويند صورت جسم است (رجوع شود باسفار ج ٢ ص ١٨ و شفا ج ١ ص ٥٠، ٦٣، ٦٥- زاد المسافرين ٩٦- مجموعه دوم مصنفات ص ١٣١- تهافت التهافت ص ٤٧٩).

مير داماد گويد: مكان عبارت از عوارض ماده است و اصحاب خلاء گويند. مكان بعد فارغ است و بعضى گويند منتهى اليه حركت است و بعضى گويند عبارت از صورت است و بعضى گويند سطح مطلق است.

شيخ اشراق گويد: عبارت از بعد مجرد است (رجوع شود به ش ص ٢٢٩-