مفهوم هستند ميگويند كه آيه مزبوره هر چند راجع بحكم موضوع دوم (ضرب و شتم) تصريحى نكرده ولى مفهوما و بلحن الخطاب آن را نيز بيان فرموده و بهمين جهت حرمت آن نيز محرز گشته است- ولى آنهايى كه فى المثل حجيت مفهوم موافق را منكر شده‌اند ميگويند كه آيه مزبوره فقط حكم موضوع اول را بيان داشته و حكم موضوع دوم بهيچ وجه از مفاد آن مفهوم نيست و بهمين جهت حرمت آن نيز محرز نمى‌باشد.

و هكذا در مورد آيه اخيره كه راجع بوجوب تحقيق درباره خبر مخبر فاسق است دو موضوع بذهن خطور ميكند يكى خبر مخبر فاسق و ديگرى خبر مخبر عادل آيه مزبوره حكم موضوع اول (خبر مخبر فاسق را) منطوقا بيان فرموده ولى درباره حكم موضوع دوم (خبر مخبر عادل) سكوت كرده است- بنا بر اين بعقيده مدعيان حجيت مفهوم مخالف آيه مزبوره علاوه بر- تصريح بحكم موضوع اول- حكم موضوع دوم را هم مفهوما و بدليل الخطاب بيان فرموده لذا عدم وجوب تحقيق درباره خبر مخبر عادل نيز محرز گرديده است ولى بنا بعقيده منكرين حجيت مفهوم مخالف، دلالت آيه مزبوره بر وجوب تحقيق درباره خبر مخبر فاسق مسلم ولى دلالتش بر عدم تحقيق درباره خبر مخبر عادل غير مسلم است و بهمين جهت نمى‌توان حكم عدم وجوب تحقيق را در باره آن جارى كرد.

محصل كلام آنكه: مقصود از حجيت و عدم حجيت هر يك از مفاهيم، فهميده شدن- يا فهميده نشدن- معنى مزبوره از كلام مبحوث عنه است نه حجيت و يا عدم حجيت دلالت مفهومى.

پس از بيان اين مطلب اينكه توضيح ميدهيم كه: در حجيت مفهوم موافق هيچ گونه اختلافى بين علماى اصول نيست ولى در حجيت مفهوم مخالف مشاجراتى بين آنان بوقوع پيوسته است.

در توضيح اين مسأله قبلا باقسام مفهوم مخالف اشاره نموده و سپس بتوضيح اختصارى آنها ميپردازيم.

اقسام مشهوره مفهوم مخالف عبارت است از:

مفهوم شرط- مفهوم وصف- مفهوم غايت- مفهوم حصر- مفهوم لقب- مفهوم عدد.

١- مفهوم شرط: مراد از مفهوم شرط آن حكم مخالفى است كه از مفاد جمله شرطيه در صورت فقدان شرط مفهوم ميگردد مثلا درباره جمله شرطيه إن أعطاك زيد درهما فاكرمه گفته ميشود كه مفهوم مخالف آن إن لم يعطك زيد درهما فلا تكرمه ميباشد يعنى عدم وجوب اكرام در صورت فقدان شرط عطاء، مفهوم مخالف جمله مزبوره است.

٢- مفهوم وصف: مراد از مفهوم وصف آن حكم مخالفى است كه از مفاد جمله مقيده بوصف در صورت فقدان وصف، مفهوم ميگردد مانند حديث فى سائمة الغنم زكاة كه حكم وجوب زكاة را فقط درباره غنم سائمه مقرر فرموده، مفهوم مخالف آن عدم وجوب زكاة در غنم غير سائمه‌