در علم عروض كه علم وزن شعر است گويند در ادب عرب خليل نحوى (متوفى ١٩٣) امام است و ديگر اخفش الاوسط ابو الحسن سعيد بن مسعدة شاگرد سيبويه و ابو اسحاق زجاج شاگرد مبرد از بنيانگذاران علم عروض بوده‌اند.

بعد از اختلاط و در آميختن اعراب با اقوام ديگر و نضج احكام اسلامى نزاع و جدالى در ميان يهود و نصارى و- بت‌پرستان از طرفى و مسلمانان از طرف ديگر برخاست و نقوض و شكوك و ايراداتى بر حقوق و قوانين و سرانجام اصول دين اسلام پديد آمد و مسأله اعجاز قرآن و مجملات و متشابهات و ناسخ و منسوخ آن مورد بحث و نقض وارد شد و ناچار كسانى خود را محق اين گونه مباحث مى‌دانستند كه اطلاع كافى از علوم عقلى داشته باشند و بدين طريق مسائل عقلى وارد در علوم بلاغى و ادبيات عرب و سرانجام اصول قواعد اسلامى شد، نمونه بارز اين گونه مباحث مباحثى است كه در كتب ادبى و بلاغى ابن قتيبه، جاحظ، مبرد، ابن قدامه، ابو هلال عسكرى ديده مى‌شود.

ابو هلال عسكرى خود صريحا گويد:

بسيارى از مسائل كلامى و عقلى در علوم بلاغى تأثير كرده است و علت آن را بيشتر دفع شكوك و نقوض بر آيات قرآنى مى‌داند.

دو كتاب خطابه و شعر و احيانا سفسطه ارسطو بطور قطع در بلاغت اسلامى مؤثر بوده است و گويند ابتدا اين كار بوسيله ابن قدامة بن جعفر صاحب كتاب نقد النثر انجام شده است.

عبد القاهر نيز توجهى خاص بدين مطلب داشته است.

اشارت رفت كه شيخ ابن سينا در كتاب خطابه خود دو مبحث اساسى آورده است كه يكى مبحث قياسهاى بلاغى است كه قياس ضمير و تمثيل و غيره باشد دوم ترتيبات و تجنيسات است و بحث در اقيسه اقناع است.

وى بطور اختصار بحث در الفاظ و استعمالات حقيقى و مجازى و استعارات و كيفيت شروع به صحبت و زير و بم صدا و قياس ضمير كرده است.

در مورد قياس ضمير گويد: اين قياسى است كه در آن تنها به صغرى اكتفا شود و محذوف الكبرى باشد از جهاتى و بر آن فوائدى مترتب است اين قياس يعنى ضمير در باب خطابه مانند برهانست در علوم و نوع استدلال ظنى است.

تمثيل كه حكم جزئى است از راه تشابه با جزئى ديگر از لحاظ ملاك حكم و قدر جامع و مشابهت.

وى اقسام بلاغت را از معانى، بيان، بديع. مورد توجه قرار داده است و شرايط خطابت را از لحاظ رعايت ايجاز، و اختصار مورد بحث قرار داده است.