نهضت خاصى در فلسفه بوجود آوردند و افكار حوزه‌هاى اسكندرانى و ما قبل و ما- بعد آن را يكسره رها كردند و به حكماى اقدم روى آوردند يعنى همان كارى كه بعدها شيخ شهاب الدين و ملا صدرا كردند.

در موارد متعدد از رسائل خود اعتراف كرده‌اند كه هدف آنان توفيق بين علم و زندگى و دين است و بدين جهت در تمام شئون علمى وارد شدند.

در اينجا بى‌مناسبت نيست كه پاره‌اى از فرقه‌هاى كلامى را طردا للباب ذكر كنيم و سخن را مجددا باصل موضوع برگردانيم.

اشارت كرديم كه هر يك از دو مذهب بزرگ كلامى يعنى معتزلى و اشعرى به فرقه‌هاى كوچكترى منشعب شدند و البته بسيارى از اين فرق بر اساس اعتزال بوجود آمده‌اند، از جمله اين فرقه‌ها عبارتند از:

١- قدريه: بعضى گفته‌اند كه اينان را از اين جهت قدريه نامند كه معتقد به قضا و قدرند و گويند هر كس مقدرات خود را خود معين مى‌كند نه خدا.

٢- نظاميه: پيروان نظام نيشابورى معتزلى.

٣- ثماميه: پيروان ثمامة بن اشرس‌اند (٢١٣ ه).

٤- معمريه: پيروان معمر بن عباد- السلمى (٢٢٠ ه).

٥- بشريه: پيروان بشر بن المعتمر (٣٢٦ ه).

٦- هشاميه: پيروان هشام بن عمرو الفوطى (٢٢٦ ه) امامى مذهب.

٧- مرداريه: پيروان ابو موسى عيسى بن صبيح مردار كوفى.

٨- جعفريه: پيروان جعفر بن مبشر ثقفى (٢٤٣ ه).

٩- اسواريه: پيروان ابو على اسوارى (٢٤٠ ه).

١٠- اسكافيه: پيروان محمد بن عبد الله اسكافى (٢٤٠ ه).

١١- جاحظيه: پيروان جاحظ بصرى (٢٥٥ ه).

١٣- خياطيه: پيروان ابو الحسين خياط (٣٠٠ ه).

١٤- جبائيه: پيروان محمد بن عبد- الوهاب جبائى (٢٣٠ ه).

١٥- حائطيه: احمد بن حائط (٢٣٢ ه).

١٦- كعبيه: پيروان عبد الله بن محمود كعبى (٣١٦ ه).

١٧- حماريه، نامعلوم و مذهب خاصى ندارند.

گويند فرقه‌هاى معتزلى در حدود ٢٢ فرقه‌اند كه هر يك در بناى كلام اسلامى بر اساس اعتزال سهمى داشته‌اند.

مثلا و اصل بن عطا پنج اصل را وضع كرد كه بطور اختصار اشاره شد و شايد شرح آن بعدها بيايد.

ديگر ابو هذيل علاف (١٣٥- ٢٢٦ ه) از معتزليان بصره است كه يكى از افراد بسيار مؤثر در دستگاه فلسفى معتزله ميباشد وى در بسيارى از مسائل مانند جوهر و عرض اطهار نظر كرده است. او گويد: «اعراض ممكن است قائم به اجسام نباشد و خود مستقل بالذات باشد».