از حيوانات انسان نمى‌باشند» لفظى كه اين گونه قضايا را از اجمال بيرون مى‌آورد «سور» ناميده ميشود مانند لفظ «كل» و «بعضى» و جز آنها. و اين گونه قضاياى مسوره را محصوره ناميده‌اند و ما قضيه حاصره كليه را «محيطه» ناميده‌ايم و آن قضيه كه حكم در آن بر بعضى باشد «مهمله بعضيه» نام نهاده‌ايم.

و در قضيه مهمله بعضيه شرطيه گوئى «قد يكون اذا كان» و يا «قد يكون اما».

و در بعض نيز اهمال ميباشد زيرا ابعاض هر امرى بسيار است پس بناچار براى رفع ابهام و اهمال آن در قياسات بايد براى آن بعضى نامى بنهيم، نامى خاص و مثلا نام آن را «ج» گذاريم پس در اين هنگام بجاى اينكه گفته شود مثلا «بعضى حيوان انسان است» گفته ميشود «هر جيمى چنان است» و بدين ترتيب قضيه «محيطه» ميشود و اهمال مغلط از آن بر طرف ميگردد.

و اصولا قضاياى مهمله بعضيه مگر در بعضى از موارد عكس و نقيض سودمند نمى‌باشند.

و در قضاياى شرطيه نيز بايد بعضيات بصورت «محيطه» در آيند و مثلا در اين قضيه كه گفته ميشود «قد يكون إذ كان زيد فى البحر فهو غريق» آن بعضى احوالى كه اگر زيد در دريا باشد غرق ميشود بصورت كلى و مستغرقه درآيد و گفته شود «كلما كان زيد فى البحر و ليس له فيه مركب او سباحة فهو غريق» و كسى را نرسد منكر شود كه طبعت بعضى مهمل و نامتعين است و هرگاه از علوم و دانشهاى انسانى جستجو كنى اندر يابى كه در بين آنها مطلوب و مسأله وجود ندارد كه در آن از اوضاع و احوال و احكام بعضى نامعين جستجو شود و هرگاه بدان صورت و ترتيب كه ما بگفتيم و مقرر داشتيم عمل شود قضيه باقى نمى‌ماند مگر قضيه «محيطه» زيرا قضاياى شخصيه را در دانشها بكار نيست و از اوضاع و احوال شخصيات در علوم خواسته نشود.

و بنا بر اين احكام قضايا مضبوطتر و كمتر و در عين حال آسانتر ميشود بايد بدانى كه هر يك از قضاياى حمليه را موضوعى بايد و محمولى و نسبت بين بينى كه صلاحيت تصديق و يا تكذيب را داشته باشد يعنى در هر قضيه حمليه سه امر لازم است يكى موضوع و ديگر محمول و سوم نسبت بين موضوع و محمول تا بتوان آن نسبت را تصديق كرد و يا تكذيب و باعتبار همان نسبت بين بين است كه قضيه، قضيه ميشود.

و آن لفظ كه بر نسبت بين بين دلالت ميكند «رابطه» ناميده ميشود.

و گاه باشد كه اين رابطه در پاره از زبانها حذف گردد و بجاى آن هيأتى خاص بيايد كه همان نسبت را افاده كند چنانكه در زبان تازى گفته ميشود «زيد كاتب» و گاه باشد كه آن رابطه ذكر گردد چنانكه گفته شود «زيد هو كاتب» و قضيه سالبه قضيه‌ايست كه حرف سلب در آن وارد بر رابطه شود و آن را بردارد و ببرد و نفى كند و در زبان تازى‌