- كلمه تجوهر كه در عبارات فلاسفه اخير اسلامى ديده ميشود بمعناى جوهريت و حقيقت جوهرى اشياء است چنانكه ميگويند تجوهر اشيا و اراده ميكنند ذاتيات و حقايق جوهرى اشياء را و در حقيقت آنچه جوهريت جوهر بدان بستگى دارد رجوع شود به تقدم به تجوهر و جوهر.

تَجْويد

- (اصطلاح ادبى) تجويد در لغت تحسين باشد و در اصطلاح قراء قرائت قرآن باشد با رعايت حق هر يك از حروف آن. از مخارج و مقاطع اداء آنها و صفات لازمه از همس، جهر، شدت، رخاوت و مانند آن و قواعد آن از طريق مشايخ و بزرگان نحو و ادب بما رسيده است (از كشاف ج ١ ص ٢١٦)،

تَجْويفاتِ دِماغْ‌

- اين اصطلاح از اصطلاحات فلسفه طبيعى است و منظور خلل و فرج حاصل داخل مخ بود.

فارابى در باب چگونگى ادراك و احساس و عمليات دماغى گويد:

چون حرارت ناريه قلب مفرط بود بنا بر اين سرچشمه و منشأ فيضان آن حرارت عزيزى كه امداددهنده و حافظ قواى آنها بود در قلب قرار داده نشد تا اينكه با سرعت جفاف و خشكى بدو راه نيابد تا در نتيجه قواى او تحليل رفته و باطل گردد و بنا بر اين سرچشمه اين فيضانات و امدادات حرارت عزيزى در دماغ بود و در نخاع نهاده شده است، زيرا هر دوى آنها بى‌نهايت رطب‌اند تا آنكه از هر يك از آن دو رطوبتى در اعصاب نفوذ كند و اعصاب را بحالت نرمى نگه دارد و بواسطه آن، قواى نفسانى آنها باقى و مستدام باشد.

و بالاخره گويد: شكلهائى كه بر جرم دماغ است مانند جوشنها كه پاره پاره برنهاده شده است و برهم بافته كه طبيبان آن را تزريد گويند از بهر آنست كه روح نفسانى چنانكه اندر تجويفها گذر ميكند و پخته ميشود اندرين تزريد نيز گذر يابد چه وقت باشد كه روح بخارى فزون از تجويف دماغ گردد كه آن فزونى اندرين تزريد مخزون شود و اندر وى مستحيل شود و مزاج دماغ گيرد. (رجوع شود به ترجمه آراء اهل مدينه ص ٢٠٢، ٢٠٤ رجوع شود به ذخيره خوارزمشاهى ص ١٦١)

تَجْويفاتِ قَلْب‌

- از اصطلاحات فلسفه طبيعى است. منظور رگها و شرايين دل است. و مجارى خالى داخل قلب است.

در اين باب در ذخيره آمده است.

نخست بايد دانست كه تا مادام كه انسان زنده است دل و شرايينى كه از دل رسته است و از وى دو نوع حركت است كه يكى را حركت انبساطى گويند دوم را حركت انقباضى.

حركت انبساطى حركتى است كه دل و شرايين بسوى بيرون جنبد و حركت انقباضى حركتى است كه بسوى خويشتن جنبد و فراز هم آيد و قوت حيوانى قوتى است كه هر دو حركت بدو باشد و بهر اندامى كه اين قوت برسد آن را پذيراى‌