در حكمت بحثى نيز به كمال بودند و در هيچ عصرى از اعصار از حكيمى كه در حكمت ذوقى اشراقى به كمال باشد خالى نباشد و هر گاه چنين وضعى پيش آيد بطور قطع خذلان و بدبختى جامعه‌هاى انسانى شروع شده است و عصر تاريك و ظلمانى بود.

«لانّ الحكيم إمّا أن يكون متوغّلا فى التأله و البحث اى فى الحكمة الذوقية و البحثية احدهما حكيم الهى متوغّل فى التأله عديم البحث و هذا كأكثر الانبياء و الاولياء ...

و ثانيهما حكيم بحّاث عديم التأله، و ثالثهما حكيم الهى متوغّل فى التأله و البحث و ...

فالحكيم المتوغّل فى التأله عديم البحث و هو خليفة الله».

و بالاخره متأله كسى است كه حقايق را از ناحيه اله و روحانيات دريابد و بدو اشراق شود. (از ش ص ٢٣- ٢٤)

تاج‌

- (اصطلاح عرفانى) تاج را دوازده ترك است و دوازده طلب درويش مييابد كه در هر ترك، ترك يك قبيح كند و طلب يك فعل حسن تا شايسته آن باشد.

شاعر گويد:

اى كه مى‌پوشى لباس اهل دل يكره بدان‌

كه ره معنى ده و دو ترك دارد تاج شاه‌

ترك بخل و ترك بغض و ترك قهر و ترك كين‌

ترك خودبينى و ترك عيب كن بى‌اشتباه‌

ترك نخوت ترك شهوت ترك آزار كسان‌

ترك خور پس ترك خواب و ترك افعال تباه‌