و اعتبار در تأسى و اقتدا صورت فعل راست و جهت وى را، زيرا كه رسول ص از يكى، نيم دينار بر وجه زكاة بستاند، ديگرى كه نيم دينار از وى بوجه قرض بستاند، متأسى نباشد بوى. و حكم نتوان كرد كه افعال رسول همه بر وجوب است، زيرا كه افعال او هم بيان است و هم حكم است. و چون بيان باشد، حكم او مبين بود در وجوب و ندب. و اگر امتثال باشد بحسب ممتثل باشد، و اگر ابتداى شرع باشد منقسم باشد بر وجوب و ندب و اباحت. و تعارض در افعال وى صحيح نباشد، زيرا كه اين بوقوع فعل باشد، و تركش در يك حال، يا بوقوع فعلى و ضدش در يك حال. و اين ممكن نيست. و آنچه واقع باشد، بخلاف اين دو، تعارض نباشد.

(رجوع شود به معتقد الاماميه ص ١٦١، ١٦٣)

افعالِ عَقْلِىّ‌

- (اين اصطلاح كلامى است.) و منظور افعال و اعمالى بود كه بفرمان خرد بود نه احساس و نه چيزى ديگر، و البته اين مطلب مورد بحث متكلمان است كه عقل هم ميتواند مورد استناد اصحاب شرع واقع شود يا نه اساس اختلاف معتزلى و اشعرى هم همين است كه معتزلى گويد پاره از افعال را بايد به مقتضاى عقل انجام داد و اصولا شرع را بايد بر عقل عرضه كرد و مسائل شرعى را بايد با عقل به سنجيد.

(رجوع شود به اشعريه و معتزله)

افعالِ عُمُوم‌

- (اصطلاح ادبى) افعال عموم،: كان، ثبت، وجد و حصل را گويند كه معنى هستى و رابطى دارند و در هر جمله در تقدير ميباشند و تمام افعال خارجى و ذهنى و در علم حق موصوف بآنها ميباشند اين افعال اگر در تقدير باشند و متعلق (بفتح) ظرف و جار و مجرور باشند، ظرف مستقر نامند و جز آن را ظرف لغو.

افعالِ قاصِرَه‌

- (اصطلاح ادبى) مراد از افعال قاصره افعال لازم است بعضى افعال كه قاصرند عبارتند از فعل (مضموم العين) مانند شرف كه دال بر سجايا كند و فعل (مكسور العين) و باب افعلال مانند اقشعَّر اقشِعراراً و افعِنلال مانند انكَسَرَ و استِفعال كه براى تحول باشد و افعالى ديگر رجوع به فعل لازم شود.

افعالِ قُلُوب‌

- (اصطلاح ادبى) نحويان افعالى را كه دلالت بر عمليات و كارهاى قلبى كند و صادر از اعضاء و جوارح نباشد افعال قلوب نامند و عده‌اى از آنها عبارتند از (علم، ظنّ، وجد، حسب، زعم، خال، راى، اوجد و درى) و جز آنها و اين افعال دو مفعولى ميباشند مانند «رأيت اللّه اكبر كل شى‌ء» و «عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها» كه بباب تفعيل رفته‌اند و سه مفعولى شده‌اند و «إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً» پس اين افعال اگر بباب افعال و تفعيل روند سه مفعولى شوند.

(از سيوطى ص ٧٣)- در اصطلاح عرفا افعال قلوب مانند: تصديق و يقين و صدق و توكل و محبت و رضا و ذكر و شكر و خشيت و تقوى و مراقبت و فكر و اعتبار و خوف و