اصول دين معمولا مربوط باعتقاد است و فروع دين مربوط به عمل است اصول دين اسلام را بعضى ٥ اصل دانسته‌اند يعنى توحيد خداى متعال، عدل خداى متعال، نبوت، امامت، معاد.

پاره سه اصل دانسته‌اند كه توحيد، عدل، نبوت باشد بعضى توحيد، نبوت و امامت را از اصول دانسته‌اند و عقايدى ديگر.

در كتاب معتقد الاماميه آمده است كه:

بدان كه اعتقاد ايشان آنست كه اصول دين سه جزء است: معرفت خداى، و معرفت رسول، و معرفت امام.

در توحيد و نبوت همگنان را با ايشان اتفاق است كه از اصول دينست، و در امامت خلافست. بنزديك ايشان از اصولست، و بنزديك ديگران از اصول نيست.

دليل بر صحت مذهب خود درين مسأله اين ميگويند كه طاعت امام واجب است، و طاعت وى نتوان داشت تا وى را نشناسى، پس شناختن وى واجب بود.

گفتيم كه طاعت امام واجبست لقوله تعالى: أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ‌. پس خداى تعالى طاعت اولى الامر را با طاعت خويش و طاعت رسول خويش قرين گردانيده است. پس بمقتضى عطف، چنانكه طاعت خداى و رسول واجب است، طاعت اولى الامر واجب باشد. و اولو الامر كه خداوندان فرمانند، امامان معصومند از فرزندان رسول، كه خداى تعالى بطاعت ايشان و پيروى ايشان فرمود.

و دليل برين آنست كه اگر اين اولو- الامر امامان معصوم نباشند، علما و امرا باشند كه خطا و معصيت از ايشان صادر شود. چون ايشان معصيت كنند شايد كه بمعصيت فرمايند، و اين ممكن است.

پس اگر فرمان ايشان برند معصيت كرده باشند، و خداى تعالى از معصيت نهى كرده است.

و اگر فرمان ايشان نبرند خلاف امر خداى كرده باشند، و خلاف امر خداى معصيت باشد.

و چون حمل كردن اولو الامر بر علماء و امراى نامعصوم و جائز الخطا ادا باين فساد ميكند، نشايد كه اولو الامر ايشان باشند.

دليلى ديگر بر آنكه شناختن امام واجبست، آنست كه رسول ص فرموده است:

«من مات و لم يعرف امام زمانه فقد مات ميتة جاهلية»

. يعنى: هر كه بميرد و امام زمان خود را نشناسد، مردن وى چون مردن كسانى باشد كه در جاهليت پيش از آمدن پيغمبر برسالت مرده باشند، يعنى:

كافر مرده باشد، و هر كه بنا شناختن وى كافر شود شناختن آن از اصول دين باشد چون شناختن خداى و رسول او. و اللّه- الموفق.

(رجوع شود به معتقد الاماميه ص ١٣- ١٤).

اصُولِ عقلائى‌

- (اصطلاح اصولى) در كليات حقوقى آمده است:

بناء عرف و عادت در محاورات بر