منظور از علوم رياضى در عرف اخوان الصفا علومى است كه براى نيل بزندگى و بهبود وضع معيشت وضع شده است كه نه نوع است كه عبارت از علم كتابت و قرائت، علم لغت و نحو، علم حساب و معادلات، علم شعر و عروض، علم زجر و فال، علم سحر و عزائم و كيميا و حيل، علم حرفه‌ها و صنايع، علم خريد و فروش و انواع تجاريات و كشت و كار باشد و علم سير و اخبار و اما علوم شرعيه كه براى معالجه نفوس و طلب آخرت است عبارت است از علم تنزيل و علم تأويل و علم روايات و اخبار و علم فقه و سنت و علم تذكار و مواعظ و زهد و تصوف و علم تأويل منامات و علوم فلسفيه نيز چهار نوع است.

يكى رياضيات بمعنى خاص ديگر منطقيات و سوم طبيعيات و چهارم الهيات.

رياضيات هم بر چهار نوع است يكى علم اعداد و علم هندسه و ديگر علم نجوم و علم موسيقى، منطقيات پنج نوع است، معرفت صنعت شعر، خطابه، جدل، برهان و سفسطه و يا مغالطه.

و علوم طبيعى هفت نوع است. علم مبادى جسمانى كه معرفت پنج چيز بود هيولى، صورت، زمان، مكان و حركت و دوم علم سماء و عالم كه معرفت افلاك و كواكب بود سوم علم كون و فساد، چهارم علم حوادث جو، پنجم علم معادن بود و ششم علم نبات بود و هفتم علم حيوان بود.

علوم الهى نيز پنج نوع بود، معرفت خدا، علم بروحانيات، علم به نفسانيات، علم سياست.

علوم سياسيه پنج نوع بود، سياست نبويه، سياست ملوكيه، سياست عاميه، سياست خاصيه، سياست ذاتيه.

(رجوع شود به رساله پنجم از رسائل اخوان الصفا ص ٢٠٤، ٢٠٨ و رجوع شود به طبقه‌بندى علوم).

أَجْناسِ فَوْقانِيّه‌

- (منطق) مراد اجناس عاليه در منطق است.

أَجْناسِ مُتَوَسّطِة

- در تحت عنوان جنس بيان خواهد شد كه جنس در منطق عبارت از مفهومى است كه شامل انواع مختلف شود و ما به اشتراك ميان چند نوع است و هر اندازه انواع داخل در تحت جنس زيادتر باشند آن جنس نسبت بما دون خود عالى است.

مثلا حيوانيت جنس براى انسان و ساير حيوانات است و هر يك از افراد داخل در آن نوع‌اند نه جنس و شامل و صادق بر افرادند نه انواع و ناميت جنس حيوان و انسان و نباتات است و شامل جنس ديگر كه حيوانيت باشد نيز ميشود و بنا بر اين ناميت نسبت به حيوانيت عالى و حيوانيت سافل و جسميت شامل ناميت و حيوانيت ميشود كه هر يك از آنها نيز شامل چند