- (اصطلاح نجومى) و دهمين منزل از منازل قمر بود و علامت آن چهار ستاره است بر گردن و سينه اسد بر اين صورت: و از اين چهار كوكب آنكه بر جنوب اسد است اعظم بود چون از قدر اول است و آنكه در شمال اسد است با آن ستاره كه در جنب كوكب اعظم است هر دو از قدر ثالث‌اند و آن ديگر از قدر ثانى و بزعم عرب اين چهار كوكب بر پيشانى اسدند و از اين جهت جبهه گويند.

(بفتح جيم و با آمدم است).

(از بيست باب).

جُبَّه‌

- لباس خاص اهل الله بود و كنايت از وجود كامل است كه فرمود: ليس فى الجبة سوى الله.

(بضم جيم و فتح و تشديد باء).

جَدَل‌

- (اصطلاح منطقى) جدل يكى از صناعات خمس منطقى است و عبارت از قياسى است كه از قضاياى مشهور تشكيل شده باشد و يا هر چه مفيد رأيى باشد مشهور يا مقتضى الزامى باشد آن را جدل خوانند و مبادى در جدل مشهورات بود و استعمال حق غير مشهور در اين صناعات مغالطه باشد.

(اساس الاقتباس ص ٣٤٢، ٤٥٥).

از نظر تاريخى كلمه جدل تحولات و تطوراتى از لحاظ مراد و مقصود پيدا كرده است چنانكه فلاسفه بدوا جدل را بر مسائل ما بعد الطبيعة اطلاق مينمودند و در دورهاى بعد و عصر مدرسى اطلاق بر يكى از مواد درسى ميشده است و كم كم بمعناى نوعى مناقشه و استدلال عقيم بكار برده شده است كه همان جدل بمعناى خاص منطقى باشد.

(از دستور ج ١ ص ٣٧٥).

جِدَه‌

- جده يا ملك يكى از مقولات نه‌گانه عرضى است كه عبارت از هيأت محاط بودن است بنحوى كه محيط و محاط با هم منتقل شوند يعنى هر گاه محاط منتقل شود محيط نيز منتقل گردد و از آن تعبير بملك و له هم شده است.

قطب الدين گويد: و گاه باشد كه تعبير از آن بملك كنند و آن بودن جسم باشد در محيطى بكل او يا ببعض او بر وجهى كه محيط بانتقال محاط به منتقل شود.

(درة التاج جزء سوم از بخش نخستين ص ٩٨- دستور ج ١ ص ٣٨٥).

«الجده هيئة تحصل لاجل ما يحيط».

(از شرح منظومه ص ١٣٨).

جَحْد

- (اصطلاح ادبى) جحد در لغت انكار كردن است و نزد اهل ادب اطلاق شود بر كلامى كه دلالت بر انكار كند و بر فعل منفى بلم نيز اطلاق شود مانند «لم يكتب» (از كشاف ج ١ ص ٢١٣).

جَدْع‌

- (اصطلاح ادبى) نزد عروضيان اسقاط دو سبب باشد از مفعولات و ساكن كردن تاء آن كه لات بماند نقل بفاع شود بجاى او فعل نهند چرا كه فاع بى‌معنى است.

(از كشاف ج ١ ص ٢٥٣- دره نجفى ص ٣٣).

جَدْى‌

- بفتح جيم (اصطلاح نجومى و هيوى) و يكى از صور بروج دوازده‌گانه بود و آن شامل ٢٨ كوكب داخل در صورت بود و در اطراف ستاره از ستارگان مرصوده نبود.

(از صور الكواكب ص ٢٢٣).

و طبيعت وى سوداوى بود و از بروج سنبله است. شرف مريخ و هبوط مشترى و وبال قمر بود.