نزديك ميشود همچون فيل و بوزينه و نسناس و چندين هزار سال ديگر در اين مرتبه مى‌باشند و از گردش افلاك و انجم پرورش مى‌يابند و در اين مرتبه نام وى نفس حيوان است و آن گاه از حيوان بانسان مى‌آيند و اول صورتى كه از صورت انسان پيدا مى‌كنند. صورت زنگيان است و در اين مرتبه نام وى نفس انسانى است يعنى نفس ناطقه و نفس ناطقه را در اين مرتبه نفس اماره گويند و بمراتب برمى‌آيد تا بدرجه حكماء رسند ...

(از انسان ص ٤١١- ٤١٢).

در سخنان عارفان آمده است كه:

همه موجودات عالم با شتاب هر چه تمامتر بسوى كمال روند خواه شاعر بدين امر باشند و خواه نباشند و اين امر ناموس طبيعت است لكن در انسان امرى است ارادى و تابع اراده و خواست او باشد، دستورات اخلاقى انبياء و اولياء و اهل حق همه بر اين اساس است.

در قرآن مجيد آمده است:

ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ مولانا گويد:

اى مبدل كرده خاكى را بزر

خاك ديگر را نموده بو البشر

كار تو تبديل اعيان و عطا

كار ما سهو است و نسيان و خطا

سهو و نسيان را مبدل كن بعلم‌

من همه جهلم مرا ده صبر و حلم‌

اى كه خار شوره را تو نان كنى‌

ويكه نان مرده ار تو جان كنى‌

اى كه جان خيره را رهبر كنى‌

ويكه بيره را تو پيغمبر كنى‌

اى كه خاك تيره را تو جان دهى‌

عقل و حس و روزى و ايمان دهى‌

شكر از نى ميوه از چوب آورى‌

از منى مرده بتى خوب آورى‌

گل ز گل صفوت ز دل پيدا كنى‌

پيه را بخشى ضياء و روشنى‌

ميكنى جزو زمين را آسمان‌

مى‌فزايى در زمين از اختران‌

هر كه سازد زين جهان آب حيات‌

زودترش از ديگران آيد ممات‌

ديده دل كو بگردان بنگريست‌

ديده كانجا هر دمى مينا گريست‌

قلب اعيانست و اكسير محيط

ائتلاف خرقه تن بى‌مخيط

تو از آن روزى كه در هست آمدى‌

آتشى يا خاك يا بادى بدى‌

گر بدان حالت ترا بودى بقا

كى رسيدى مر ترا اين ارتقا

از مبدل هستى اول نماند

هستى ديگر بجاى او نشاند

همچنين تا صد هزاران هست‌ها

بعد يكديگر دوم به ز ابتدا

آن مبدل بين وسايط را بمان‌

كز وسايط دور گردى ز اصل آن‌

واسطه هر جا فزون شد وصل جست‌

واسطه كم ذوق وصل افزونتر است‌

از سبب دانى شود كم حيرتت‌

حيرتى كو رو دهد در حضرتت‌

اين بقاها از فناها يافتى‌

از فنا پس رو چرا بر تافتى‌

زان فناها چه زيان بودت كه تا

بر بقا چسفيده اى بينوا

از جمادى بيخبر سوى نما