ما بگوييم: امام مى‌تواند به خاطر تأليف قلوب گروههاى نامبرده اگر بخواهد از سهم مؤلفة قلوبهم بپردازد وگرنه از سهم عمومى (فى سبيل‌الله). زيرا اين مطلبى است كه از وظايف امام محسوب مى‌گردد و فعل او بر ما حجت است و در اين زمان ما در اين مورد تكليفى نداريم. [١]

شيخ طوسى در «النهايه» به‌طور اجمال مى‌گويد:

«... فهم الذين يتألفون و يستمالون الى الجهاد».

(مؤلفة قلوبهم كسانى هستند كه با آنها انس و الفت گرفته ميشود و ميل آنان به جهاد جلب مى‌گردد). [٢] ولى در كتاب «المبسوط» مى‌نويسد: «مؤلفة قلوبهم به نظر ما (شيعه) آن دسته از كفارند كه با سهمى از زكوة تمايل آنان به اسلام جلب مى‌گردد و با آنان انس و الفت گرفته مى‌شود تا در جنگ با مشركين از آنها يارى بجويند و اصحاب ما گروه مؤلفه‌اى از مسلمين نمى‌شناسند». [٣]

فقهاى مالكيه معتقدند: مؤلفة قلوبهم كفارى هستند كه مقدارى از زكوة به آنها داده مى‌شود كه نسبت به اسلام رغبت پيدا كنند و مى‌توانند از قريش باشند و گفته شده مؤلفة قلوبهم مسلمانان تازه به اسلام گرويده‌اى هستند كه به آنان كمك مالى مى‌شود تا اسلام در دلهاى آنان استقرار يابد و بنابر قول دوم حكم آنان باقى است و فسخ نشده است و هم اكنون نيز به آنان از زكوة داده مى‌شود و اما بنابر تفسير اول در اينكه حكم «مؤلفة قلوبهم» تا زمان ما ادامه دارد يا نه اختلاف وجود دارد و تحقيق مطلب آنست كه هرگاه اسلام نيازمند به تحبيب قلوب كفار باشد و مقتضيات آن را ايجاب نمايد، به آنان از زكوة داده مى‌شود و الا نه. [٤]

بعقيده فقهاى حنبلى: مؤلفة قلوبهم عبارت از پيشوايان و بزرگان عشيره‌ها هستند كه اميد مى‌رود با دادن سهمى از زكوة مسلمان گردند و يا بيم آن رود كه از آنان شرّى عايد مسلمين گردد يا ممكن است بدينوسيله ايمانشان قوى گردد و يا كفار و گروهى كه با آنان نظير و هم‌چشم هستند به اسلام بگروند و يا در گردآورى زكوة به آنان نيازى باشد در

[١] . رك: المبسوط فى فقه الاماميه، ج ١ ص ٢٥٠.

[٢] . رك: النهايه فى مجرد الفقه و الفتاوى، ص ١٨٤، طبع بيروت.

[٣] . رك: المبسوط، ج ١ ص ٢٤٩ و الفقه على المذاهب الاربعه، ج ١ ص ٦٢٣ و ٥٠٢.

[٤] . رك: الفقه على المذاهب الاربعه، ج ١ ص ٥٠٢-٦٢٣، چ مصر.