عمليات رزمى در صحنه جهاد بايد به‌گونه‌اى انجام گيرد كه شايسته هر موقعيت باشد؛ آنجا كه بايد جنگيد بجنگيد و آنجا كه بايد از جنگ دست بكشند از خونريزى خوددارى نمايند، جايى كه مقاومت و شدت عمل مى‌طلبد مقاوم و جدى باشند و جايى كه عفو و اغماض نيكو است از آن چشم‌پوشى نمايند. احسان در جهاد به دو گونه است نخست آنكه دفاع در برابر تجاوز كه مبناى جهاد است، در واقع احسان بر انسانيت است كه با جهاد، ريشه‌هاى تجاوز خشكانده مى‌شود و دوم آنكه در جلوگيرى از تجاوز دشمن و استيفاى حق و دفاع مشروع به شيوه‌اى شايسته عمل كردن خود، احسان ديگرى است كه در مجموع احسان مضاعف خواهد بود [١] .

امر به احسان در جبهه‌هاى جهاد نشان دهنده ميزان انسان دوستى در اسلام و بيانگر اين حقيقت است كه جنگ و خونريزى حالتى است غير طبيعى در روابط انسانها كه بايد به حداقل آن به مقتضاى ضرورت اكتفا نمود [٢] .

پيش‌بينى اصل «احسان به دشمن» كه داراى بار عاطفى و عقيدتى مى‌باشد، در مقررات نظامى و دفاعى، به ديدگاه اسلام در زمينه انسان مربوط مى‌شود كه در اين ديدگاه، انسان موجودى باكرامت و داراى روح الهى است و هر انسانى به رغم هر نوع آلودگى و فساد توان ارتقاء معنوى و نيل به مقام والاى شايسته خود را دارد؛ دشمن نيز از اين قاعده كلى مستثنى نيست، او هم مى‌تواند از اين رأفت اسلامى برخوردار باشد. در حقيقت، احسان به دشمن رعايت حقوق اسيران جنگى، حمايت از مجروحان جنگى و منع از كشتار كودكان، زنان، سالخوردگان و نظاير آنها كه شامل رزمنده دشمن كه در حال فرار و يا سلاح بر زمين گذارده است هم مى‌باشد، همه و همه جلوه‌هاى با شكوه اصل رحمت، رأفت و عواطفى است كه پيامبر اسلام (ص) بر اساس آن و براى اقامه آن برانگيخته شده است.

بالاترين مظهر «احسان به دشمن»، دعوت و فراخوانى او به هدايت و راه و رسم درست زندگى است كه در آغاز جنگ و پيش از آن كه برخوردى خشونت‌آميز رخ دهد، توسط رزمندگان اسلام انجام مى‌پذيرد. بى گمان، احسان منحصراً به معنى ايجاد تسهيلات مادى و برخوردار نمودن دشمن از امكانات مادى نيست، هر نوع احترام و

[١] . رك: تفسيرالميزان، ج ٢ ص ٦٥.

[٢] . رك: تفسيرالمنار، ج ٢ ص ٢١٤.