فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٢٩٤ - 3 مصارف غنايم جنگى

فقها و مفسران شيعه بين آيه اول سوره انفال: (يَسْئَلُونَكَ عَنِ اَلْأَنْف [١] ٦ [٤] ٨;الِ قُلِ اَلْأَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ اَلرَّسُولِ‌) و آيه ٤١ همان سوره: (وَ اِعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ‌) هيچ‌گونه تعارضى نديده و هر دو آيه را در راستاى اختيارات امام (دولت امامت) در تصرف در انفال و خمس دانسته و آن دو را از منابع مالى دولت امامت شمرده‌اند.١

لكن برخى از مفسران و فقهاى اهل سنت آن دو آيه را متعارض ديده و آيه دوم را ناسخ آيه اول دانسته و رسول (ص) و خليفه را ملزم به رعايت تقسيم نموده‌اند. [٢]

در صورتى كه انفال غير از غنايم است و اگر از نظر مفهومى عام و شامل غنايم هم باشد، حكم آيه دوم به نوعى از انفال كه غنايم باشد اختصاص دارد و مانند «اوفوا بالعقود» و «حرم الربا» مى‌باشد كه تحريم ربا به نوع خاصى از عقود كه بيع است اختصاص دارد.

فقهاى شيعه در مورد انفال و نصف خمس كه طبق دو آيه مذكور از آن خدا و رسول و ذى القربى مى‌باشد، معتقدند كه هر سه سهم مذكور در دو آيه متعلق به امام (ع) مى‌باشد و در زمان غيبت امام (ع) نيز در اختيار نواب عام امام غايب (عج) است كه در مصارفى كه اطمينان به رضاى امام معصوم (ع) دارد بايد صرف گردد. و جز اندكى در اين نظريه ترديد روا نداسته‌اند.

در مورد نصف دوم خمس نيز، كه مصرف آن در آيات يتامى، مساكين و ابن سبيل بيان شده برآنند كه بايد به مصرف نيازمنديهاى سادات يتيم، مسكين و ابن السبيل برسد. [٣]

فقهاى اهل سنت در تفسير موارد ششگانه آيات انفال و خمس دچار اختلاف‌نظر شده‌اند برخى سهم الله را به صدقات و تعمير مسجدالحرام و نظاير آن اختصاص داده٤

[١] . رك: تفسير البرهان، ج ٢ ص ٥٩ و ج ٢ ص ٨٣ و تفسير التبيان، ج ٥ ص ٧١ و ١٢٢ و تفسير صافى، ج ٢ ص ٢٦٦ و ٣٠٣ و مجمع البيان، ج ٤ ص ٥١٦ و ٥٤٣.

[٢] . رك: تفسير البحر المحيط، ج ٤ ص ٤٥٥ و ٤٩٥ و جامع قرطبى، ج ٧ ص ٣٦٠ و ج ٨ ص ١ و كشاف، ج ٢ ص ١٩٣ و ٢٢١.

[٣] . جمعى از فقها مانند حضرت امام راحل (قده)، تصرف در نصف دوم خمس را نيز موكول به نظر امام معصوم (ع) و در زمان غيبت به ولى امر و حاكم شرع و دولت فقيه عادل محول دانسته‌اند.

[٤] . رك: تفسير فخر رازى، ج ٤ ص ٣١٨ و تفسير طبرى، ج ١ ص ٣ و احكام القرآن، جصاص، ج ٣ ص ٦٠ و البدايع، ج ٧ ص ١٢٤.