جامع جميع آنها باشد. و بالاخره منظور از كلمه دكترين، سازمان، قدرت و صلابت نظامى، ترفيع افسران تا حد استحقاق، امنيت راه‌هاى تداركاتى و تأمين آذوقه و مراقبت در تأمين احتياجات ضرورى ارتش است... آنهايى كه بر اين پنج اصل تسلط دارند پيروز مى‌شوند والا شكست مى‌خورند.» [١]

از اين جملات مى توان به اين جنبه انديشه نظامى پى برد كه «هنر جنگ» اولين اثرى است كه پديده جنگ را فراتر از حرف رزمها و درگيريهاى نظامى مى‌بيند و آن را با محيط سياسى - اجتماعى خود پيوند مى‌دهد. البته منظور از محيط سياسى - اجتماعى به معناى عام آن از جمله مسائل اقتصادى است. با اين تعبير، سون‌تزو را پيشتاز مطالعات اقتصاد دفاعى نيز مى‌توان دانست: «وقتى كشورى در اثر عمليات نظامى فقير و تنگدست مى‌شود، علت آن، قيمت تمام شده حمل و نقل در مسافتى طولانى، فرستادن تداركات و آذوقه به نقاط دوردست، و نتيجه همه اينها آن است كه ملت به فلاكت و تنگدستى مى‌افتد.

ارتش به هرجا كه قدم گذارد قيمتها افزايش مى‌يابد. وقتى قيمتها زياد شد، ثروت مردم بر باد مى‌رود... به دليل اين فرسايش نيروها و نفله شدن ثروتها، خانواده‌هاى مستقر در دشتهاى مركزى به حداكثر بدبختى و بيچارگى قابل تصور دچار خواهند شد و هفت دهم منابع و هست و نيست آنها تباه گرديده دستخوش اتلاف مى‌شوند... مخارجى كه دولت بابت استهلاك ارابه‌ها، فرسودگى اسبها، تأمين ساز و برگ... متحمل مى‌شود به ٦٠ درصد جمع هزينه‌هاى كشور بالغ مى‌شود. [٢] دقيقاً همين نگرش جامع او به جنگ و ارتباط آن با عوامل سياسى - اقتصادى و اجتماعى است كه مبناى فكرى و استدلالى لازم را براى طرح ايده استراتژى غير مستقيم و ديد اقتصادى درباره به كارگيرى قدرت نظامى فراهم مى‌سازد. «آنها كه در هنر جنگ بصير و خبره باشند، نيازى به تكرار سربازگيرى و تأمين احتياجات نفرى مجدد ندارند و تنها يك موج تداركاتى و آذوقه‌گيرى براى آنها كافى است».

نكته ديگرى كه در انديشه استراتژى نظامى اصل به شمار مى‌آيد، تشخيص اهميت

[١] . رك: سون‌تزو، هنر جنگ، ترجمه حبيبى، ص ١٣٣-١٣٦.

[٢] . همان، ص ١٥١.