فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٣٢٤ - مبحث سوم مرورى بر فتوحات اسلامى

فتح مصر:

تصميم بر فتح مصر از سال ( [١] ٨ ه‌. ق) در مركز حكومت اسلامى (مدينه) اتخاذ گرديد ولى استيلاى كامل بر مصر سالها به طول انجاميد و سرانجام با اعزام زبير، براى تقويت نيروهاى تحت فرماندهى عمرو بن عاص، حاكميت مسلمانان بر اين كشور باستانى استقرار يافت و عمرو بن عاص از طرف خليفه دوم به عنوان حاكم مصر تعيين گرديد ولى وى در سال (٢٧ ه‌. ق) توسط خليفه سوم عزل شد.

در عصر خلافت امام على (ع) واليان مصر به دليل تعلل و بى‌كفايتى در امر جهاد معزول شدند و سرانجام در سال (٣٧ ه‌. ق) محمد بن ابى بكر فرمان حكومت مصر و جهاد را از امام (ع) دريافت نمود و لكن با پيشدستى معاويه و اعزام عمرو بن عاص به مصر، محمد توسط عمرو به شهادت رسيد و امام (ع) مالك اشتر را كه از فرماندهان ارشد امام (ع) بود با دستورالعمل جاودانه معروف به عهدنامه مالك اشتر به مصر اعزام نمود كه با توطئه‌هاى عمرو عاص ناكام ماند.

فتح افريقا:

پس از فتح نهايى مصر در سال (٢٠ ه‌. ق) ادامه عمليات نظامى در افريقا به دستور حكومت مركزى مدينه متوقف گرديد ولى در سال (٢٥ ه‌. ق) هنگامى كه خبر حمله مجدد روم به اسكندريه مصر، به مدينه رسيد دو سپاه به قصد افريقا اعزام گرديد و والى مصر كتباً دستور جهاد را از مدينه دريافت نمود.

فرماندهان مسلمان در پيشروى خود در افريقا بيشتر از شيوه قرارداد صلح استفاده مى‌كردند ولى تحريكات دولت روم كه احياناً با لشگركشى هم همراه بود قبايل افريقا را به نقض پيمانهايى كه با مسلمانان منعقد نموده بودند وادار مى‌ساخت.

مهمترين واقعه درگيرى در فتح نوبه و مغرب عمليات عبد الله بن سعد به كمك عبد الله بن زبير بود كه با سپاه بيست هزار نفرى توانستند بر نيروى يكصد و بيست هزار نفرى سلطان مغرب بنام جرجير غلبه نمايند١.

در سال (٣٤ ه‌. ق) عبدالله بن سعد عمليات دريايى را آغاز نمود و به كمك نيروى دريايى كه از شام گسيل شده بود، فتوحات شمال افريقا و مغرب را توسعه داد و با روشن

[١] . رك: تاريخ كامل ابن اثير، ج ٣ ص ٣٣-٣٥.