فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٣٢٢ - مبحث سوم مرورى بر فتوحات اسلامى

را كه از نخستين دوران خلافت آغاز شده بود در سال سيزده هجرى تكميل و در قادسيه با برخورد به سپاه ساسانى متوقف گرديد.

عليرغم عدم موازنه قواى نظامى به نفع ساسانيان، رزمندگان اسلام توانستند با ٢٢ هزار نيروى مجاهد بر ١٢٠ هزار سرباز مجهز ساسانى غلبه كنند و با مساعدت شرايط حاكم بر امپراطورى ايران كه تنها در عرض سه سال دوازده پادشاه بر آن حكم رانده بودند، در سراسر زمينهاى تحت امر امپراطورى ايران با استقبال كم نظير ايرانيان حق طلب و عدالتجو مواجه گردند.

فتح عراق و آغاز فتوحات ايران:

رزمندگان مجاهد اسلام كه از طريق شمال عراق وارد مدائن و سپس از خوزستان گذشته و يكبار ديگر در سال (١٩ ه‌. ق) در نهاوند در برابر بقاياى سپاه شكست خورده ساسانى قرار گرفته بودند، در حالى كه تعدادشان يك پنجم نيروهاى ايرانى بود، در نخستين حمله توانستند صفوف دشمن را متلاشى و در اندك مدتى وارد نهاوند گردند و آخرين مقاومت ساسانيان را درهم بشكنند و جنگ نهاوند را به عنوان فتح‌الفتوح در تاريخ فتوحات اسلامى به ثبت برسانند.

فتح ايران:

در ادامه پيشروى در داخل امپراطورى ايران، سپاه اسلام در دو محور، فتوحات خود را تا سال (٢٢ ه‌. ق) گسترش داد. نخست در محور شمالى كه از همدان آغاز و به سوى اصفهان، رى، مازندران و سپس از طريق درياى خزر (بحر قزوين) به سمت آذربايجان و ارمنستان رهسپار گرديد و نيز در محور جنوبى از اهواز آغاز و به سوى كرمان، شيراز و يزد رهسپار و بر دامنه فتوحات افزود.

در سال (٢٢ ه‌. ق) در محور شمالى شاخه‌اى از عمليات نظامى از قزوين به سوى زنجان و آذربايجان و شاخه‌اى ديگر از سال (٢٩ ه‌. ق) از سوى مازندران به نيشابور، طوس، مرو و هرات پيشروى نمود و سرانجام به فتح بخارا، خوارزم، سمرقند و شهرهاى مجاور چين نائل گرديد و تا سال (٩٠ ه‌. ق) اين فتوحات ادامه يافت.

تثبيت فتوحات:

در دوران خلافت على (ع) كه شورشهاى داخلى قاسطين، ناكثين و