فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٣١٤ - مبحث اول فاتحان جنگ

پيروزمندان مى‌شود، آنها را در رسيدن به تحليل درست، واقع‌بينانه و نيز برنامه‌ريزى صحيح و منطبق با واقعيتها دچار اشكال مى‌كند و آنان را بر آن مى‌دارد كه در پيش‌بينى آينده ساده‌نگر بوده و يكنواخت فكر كنند و همواره آينده را منطبق با گذشته پندارند و به تجربه‌هاى ديگر كمتر توجه نمايند و احتمالات را مدنظر قرار ندهند.

قرآن ضمن اشاره به شكست مسلمانان در غزواتى چون حنين به همين نكته توجه مى‌دهد و با تعبير

(إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ) [١]

هشدار مى‌دهد كه غرور هر چند ناشى از واقعيتهاى عينى باشد و با حساب و برنامه توأم باشد خطرناك است و چه بسا خود عامل شكست مى‌گردد. [٢]

ج - آفت اخلاقى و تربيتى:

پيروزى هر قدر شكوهمندتر، عميقتر و باعظمتتر باشد به همان اندازه احساس خرسندى، فرح، عجب، فخر، كبريايى، اقتدار، خودبزرگ بينى و به خود باليدن نيز به همراه دارد و اين نوع احساسات در منطق اسلام نه تنها روان آدمى را آلوده مى‌سازد، اصولاً جهاد اكبر در اسلام براى بيرون راندن اين حالات از عمق روان و روح انسانى است كه بسى مشكلتر از جهاد با دشمنان بيرونى است.

از سوى ديگر به تجربه ثابت شده است كه چنين احساساتى همواره عامل اصلى شكستها و ناموفقيتها بوده و پيوسته شكستهاى جبران ناپذيرى را حتى پس از پيروزيهاى شكوهمند به دنبال داشته است.

در آيه‌اى كه پيشتر اشاره كرديم توجه ظريفى به اين نكات اخلاقى و تربيتى نهفته است. [٣]

معمولاً عدم تعادل روانى فاتحان جنگ مشكلاتى براى شخصيت آنان و هدفى كه براى آن به پيروزى دست يافته‌اند ايجاد مى‌كند كه گاه درمانى فورى و مناسب مى‌طلبد.

برخورد امام على (ع) در يك مورد و خليفه دوم در مورد ديگر با خالد بن وليد هنگام

[١] . توبه، آيه ٢٥.

[٢] . رك: تفسير طبرى، ج ١٠ ص ٧٠ و تفسير فى ظلال القرآن، ج ٣ ص ١٦١٦، تفسير جامع قرطبى، ج ٨ ص ٩٦، تفسيرالمنار، ج ١٠ ص ٢٤٣ و تفسيرالميزان، ج ٩ ص ٢١٨.

[٣] . همان.