و متجلى مى‌بود بسكون و راحت منتفع نميشدند و نيز ضبط حساب كه از امور مهمه است در معاملات كه منشأ ارزاقست و غير آن از منافع كثيره و مصالح عظيمه منوط بوجود هر دو است پس از اين جهت حق سبحانه مكرر بآنها قسم ياد فرمود و افتتاح هر دو سوره بآنها كرد و بعد از آن فرمود كه:

(٣)- وَ ما خَلَقَ الذَّكَرَ وَ الْأُنْثى‌ و سوگند بقادر عظيم القدره كه بيافريد نر و ماده را يعنى آدم و حواء را كه منشأ وجود آدميان‌اند از ذكور و اناث يا جميع مذكر و مؤنث را از انواع حيوانات و در روايت آمده كه حق سبحانه هيچ ذى روحى نيافريد مگر آنكه مذكر است يا مؤنث و خنثى مشكل اگر چه امر او بر ما مشكل است اما نزد او سبحانه غير مشكل است چه او عالمست بذكورت و يا انوثت او و نزد بعضي‌ ما مصدريه است يعنى سوگند بآفريدن مذكر و مؤنث و بجهت معلوميت خالق آن جايز است اضمار اسم اللَّه در آن زيرا كه بديهه عقل حاكمست بر آن كه هيچ خالقي غير از او نيست و بر هر تقدير جواب قسم اينست.

(٤)- إِنَّ سَعْيَكُمْ لَشَتَّى‌ بدرستى كه سعيهاى شما در اعمال و اقوال هر آينه پراكنده است و مختلف در انجاء و اهلاك‌ لَشَتَّى‌ جمع شتيت است بمعنى امور مختلفه و ملخص معنى آنست كه بعضى از سعى شما موجب نجات است و رستگارى و بعضى ديگر سبب هلاكت و گرفتارى، از رسول صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم روايت است كه‌

الناس رجلان مبتاع نفسه فمعتقها و بايع نفسه فموبقها

يعنى مردم دو نوعند يكى آنكه خود را بخرد و آزاد كند و ديگرى آنكه خود را بفروشد و هلاك كند پس بيان اعمال مختلفه و پاداش آن ميكند و ميفرمايد:

(٥)- فَأَمَّا مَنْ أَعْطى‌ پس اما هر كه بداد حقوق مال خود را در راه خداى‌ وَ اتَّقى‌ و پرهيز كرد از معاصى.

(٦)- وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنى‌ و تصديق كرد بكلمه نيكوتر كه آن لا اله الا اللَّه محمّد رسول اللَّه است يا وعده عوض را كه اينست كه‌ وَ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ‌ و مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها و مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ‌- الاية يا غير آن از هر كلمه كه دلالت بر حق كند، يا باور داشت خصلت حسنى را كه ايمانست يا ملت حسنى را كه ملت اسلام است يا مثوبت حسنى را كه جنت است.

(٧)- فَسَنُيَسِّرُهُ‌ پس زود باشد كه آسانى دهيم وى را يعني توفيق دهيم و اسباب لطف باو كرامت فرمائيم تا آماده شود لِلْيُسْرى‌ براى اطاعتى كه ايسر و اهون امور باشد بر او و بطيب نفس بآن اقدام نمايد و نظير اينست قوله‌ فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ‌