يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ روزى كه بنگرد آدمى‌ ما قَدَّمَتْ يَداهُ‌ آن چيزى را كه پيش فرستاده باشد هر دو دست او، اسناد عمل به يدين با آنكه از غير آن نيز صادر ميشود بجهت آنست كه اكثر افعال از آن واقع ميگردد، و مرء اسم جنس است يعنى هر كس كه باشد از مؤمن و كافر در آن روز كردارهاى خود ببيند از خير و شر و ميتواند بود كه‌ ما استفهاميه باشد منصوب به‌ قَدَّمَتْ‌ نه موصوله‌اى ينظر اى شي‌ء قدمت يداه يعنى نظر كند كه چه چيز فرستاده از پيش هر دو دست او، و بنا بر آنكه موصوله باشد صله‌ يَنْظُرُ است يقال و نظرته بمعنى نظرت اليه، و اكثر بر آنند كه مراد به‌ الْمَرْءُ كافر است بقرينه‌ أَنْذَرْناكُمْ‌ اى ينظر الكافر ما قدمت يداه من الشر، كقوله تعالى: ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ‌ و قوله: نُذِيقُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَذابَ الْحَرِيقِ ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَداكَ‌ و قوله: بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ‌ و حينئذ وضع ظاهر در موضع ضمير در قوله تعالى: وَ يَقُولُ الْكافِرُ بجهت زيادتى ذم باشد يعنى گويد كافر در آن روز يا لَيْتَنِي‌ اى كاشكى من‌ كُنْتُ تُراباً بودمى خاك يعنى هرگز آفريده نشدمى در دنيا يا امروز خاك بودمى و مرا زنده نكردندى تا اينروز را نديدمى، و از عبد اللَّه عمر مرويست كه روز قيامت بكشند زمين را مانند كشيدن پوست و ساير حيوانات را از وحوش و طيور و هوام و دواب و سباع حشر كنند بجهت اقتصاص حتى يقتص للشاة الجماء من الشاة القرناء نطحتها تا حتى داد گوسفند بيشاخ را از شاخ دار بستانند و بعد از آن ايشان را خاك گردانند چون كافر حال ايشان را ببيند گويد يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً كاش من نيز چون اين حيوانات خاك گشتمى، و در بعضى كتب مسطور است كه چون وحوش و بهايم حال كافر را ببينند گويند شكر خداى را كه ما را آدمى نيافريد اگر چه اميد بهشت نداريم غم دوزخ نميخوريم، و از مقاتل منقولست كه خداى تعالى جميع وحوش و هوام را و هر چه غير ثقلين باشد جمع كند و ايشان را گويد كه (من ربكم) پروردگار شما كيست ايشان گويند (اللَّه الرحمن الرحيم) خداى بسيار بخشنده بسيار مهربان پس او سبحانه بعد از اقتصاص ايشان را گويد ما شما را آفريده‌ايم و رام گردانيده براى بنى آدم و شما در زمان حيات اطاعت ايشان گرديد پس خاك شويد هم چنان كه در اول حال بودند پس ايشان خاك گردند، كافر چون نگاه كند كه حيوانات خاك شدند گويد: يا ليتنى كنت فى الدنيا على صورة خنزير و رزقى كرزقه و كنت اليوم ترابا اى كاش من در دنيا خاك بودمى و روزى من همچه روزى او ميبود و امروز كه روز قيامت است خاك ميبودم و گفته‌اند كه مراد از اين كافر ابليس است كه آدم را عيب ميكرد كه از خاك آفريده شده و خود را ميستود كه از آتش مخلوق گشته‌ام و چون در آن روز كرامت آدم عليه السّلام و فرزندان مؤمن او را مشاهده نمايد و شدت عذاب‌