تفسير منهج الصادقين فى الزام المخالفين - كاشانى، ملا فتح الله - الصفحة ٥٤ - سوره المزمل(٧٣) آيات ١٠ تا ٢٠
نميتوانيد نمود تقدير اوقات شب را يعنى استطاعت نداريد كه ضبط اوقات آن نمائيد [١] بتعديل و تسويه و بجهت اينست كه براى احتياط زياده از آن اخذ ميكنيد و آن بر شما شاقست فَتابَ عَلَيْكُمْ پس باز گشت خداى بر شما بعفو و تخفيف و رخصت فرمود در ترك قيام در مقادير مذكوره يعنى رفع اثم نموده از شما در ترك آن هم چنان كه رفع اثم نموده از تائب فَاقْرَؤُا پس بخوانيد ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ آنچه آسان بود شما را از قرآن يعنى بگذاريد آنچه مسير شود شما را از نماز شب، تعبير از نماز بقرائت مثل تعبير است از آن بساير اركان از ركوع و سجود و غير آن اين آيه ناسخ حكم اولست و بعد از آن هر دو بصلاة خمس منسوخ شدند و گويند مراد از آيه تلاوت قرآن است بعينه، پس معنى آنست كه بعوض آن بقرائت قرآن مشغول شويد عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ أن مخففه است و سين استقبال دالست بر آن اى علم أنه سيكون يعني داند خداى كه البته باشند مِنْكُمْ از شما مَرْضى بيماران كه قدرت اقدام نمودن بر قيام ليل نداشته باشند، اين استينافست كه مبين حكم ديگر است در ترخيص و تخفيف نماز شب و بعد از آن حكم ديگر را بر اين مرتب ساخته مىفرمايد كه وَ آخَرُونَ و داند آنكه باشند از شما طايفه ديگر يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ كه سفر ميكنند در زمين يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ طلب مينمايند از فضل ذكر خداى يعنى تجارت مينمايند و وجوه حلال كسب ميكنند يا تحصيل علوم دينيه ميكنند وَ آخَرُونَ يُقاتِلُونَ و گروهى ديگر كه كار زار مىكنند فِي سَبِيلِ اللَّهِ در راه خداى مراد آنست كه چون در نماز شب رنج بسيار ببيماران و اهل سفر شما از تجار و مجاهدان مىرسد از اين جهت حق سبحانه آن را از شما تخفيف نمود و رخصت ترك آن فرمود، بدانكه حق سبحانه در اين آيه تسويه نموده ميان مجاهدان و مسافران براى كسب حلال و لهذا از عبد اللَّه مسعود روايتست كه
(أيما رجل جلب شيئا إلى مدينة من مدائن المسلمين صابرا محتسبا فباعه بسعر يومه كان عند اللَّه من
[١] وقوع اسم جلاله مبتداء و حمل يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ بر آن و اسناد تقدير بضمير مشتركه راجعست باسم جلاله دلالت ميكند بر اختصاص يعنى اندازه كردن شب و روز و علم بمقادير واقعى ساعات آن مخصوص بحضرت پروردگار است كه بعلم محيطش مقادير ساعات شب و روز را كما هى و على حقايقها ميداند و جز او حتى علماء برجسته نجوم و اسطرلاب هم در تمام فصول و اوقات مقادير ساعات و شماره و عدد آنها را دقيقا بطورى كه هيچگاه براى آنان خطا و اشتباهى رخ ندهد نميدانند چه رسد بملت عرب كه از اينگونه علم بهرهمند نبودند و ضبط اين اوقات براى ايشان بسى دشوار بود و گروهى از مؤمنان كه با رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله بودند شبها براى عبادت بر ميخاستند ولى مقادير مذكوره در آيه شريفه را يعنى كمتر از دو ثلث شب و نصف شب و يك سوم شب را نمىتوانستند تعيين و ضبط كنند و آن مقادير بر ايشان مشتبه ميشد و از اينرو در مشقت و رنج افتاده و براى درك آن اوقات و ساعات تا اول صبح بيدار بودند و بعبادت مىپرداختند پس حقتعالى اين امر شاق را براى ايشان آسان نموده فرمود:
عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ الآيات