(٣)- إِلَّا قَلِيلًا نِصْفَهُ‌ اين استثناست از ليل و نِصْفَهُ‌ بدل‌ قَلِيلًا است كه عبارت از نيمه ديگر است و قلت آن نسبت بكل است يعنى برخيز در شب براى اداء نماز مگر اندكى از شب كه آن نيمه شب است‌ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ‌ يا كم كن از نيمه شب‌ قَلِيلًا اندكى تا بثلث باز آيد و از اين كمتر نشايد.

(٤)- أَوْ زِدْ عَلَيْهِ‌ يا زياده كن بر نيمه شب تا بثلثان رسد و غايتش اين باشد پس تخيير ميان قيام نصف است و ميان ازيد از او مانند ثلثين و آنچه قريبست بآن و ميان ناقص از او مثل ثلث و ما يقرب منه، و ميتواند بود كه‌ قَلِيلًا استثناء باشد از نصف و نصف بدل ليل كانه قال قم أقل من نصف الليل و ضمير در مِنْهُ‌ و عَلَيْهِ‌ راجع باقل از نصف باشد چون ثلث پس تخيير ميان ثلث باشد و اقل از او كه آن مثل ربع است و اكثر از او كه آن نصف است مثلا، يا آن كه ضمير راجع بنصف باشد و مراد تخيير بين الامرين باشد كه آن ميان قيام است در اقل از نصف ليل قسعا و ميان اختيار احد امرين كه آن نقصانست از نصف و زياده بر آن و گويند استثناء از اعداد ليل است چه ليل عامست و تخيير ميان قيامست در نصف و ناقص از او و زايد بر او يعنى بر خيز نصف هر شب مگر اندكى از شبها كه آن ليالى عذر باشد از عروض مرض و غلبه نوم و غير آن، يا كم از نصف هر شب يا زياده از نصف آن، و از حضرت صادق عليه السّلام روايت است كه‌

القليل النصف او انقص منه اى من الليل قليلا، أَوْ زِدْ عَلَيْهِ‌ اى زد على القليل قليلا

و ببايد دانست كه صلاة ليل در مبدء اسلام بر رسول صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم فرض بوده و ميان مقادير ثلاثه مذكوره مخير بوده و بعد از آن بآيتى كه بعد از اين مذكور خواهد شد فرض آن بنقل منتقل شده و گويند كه قيام ليل فرض بود قبل از فرض صلوات خمس و چون صلوات مذكوره مفروض گشت فرض قيام ليل منسوخ گشت و بنا بر اين سوره مكى باشد و از عايشه پرسيدند كه قيام ليل بر حضرت رسالت صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم واجب بود يا سنت گفت مگر اين آيه را نخوانده‌ايد كه‌ يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ قُمِ اللَّيْلَ‌ بعد از آن گفت كه حق سبحانه قيام ليل را در اول اين سوره فرض گردانيد و تا يك سال آن حضرت با اصحاب بآن امر قيام مينمودند و بعد از آن خاتمه اين سوره انزال نمود و تخفيف آنها كرد و فرض بسنت بدل شد، و از ابن عباس روايت كرده كه چون اول سوره نازل شد پيغمبر با اصحاب بطريق شبهاى رمضان بر قيام ليل مواظبت ميفرمود تا يك سال و بعد از آن آيه‌ إِنَّ رَبَّكَ‌ تا آخر نازل گشت و قيام ليل مستحبّ شد، و از حسن نيز مرويست كه قيام ثلث ليل بر مردمان فريضه بود تا يك سال و بعد از آن بخاتمه اين سوره مندوب شد، و سعيد بن جبير گفته كه ما بين نزول اول اين سوره و نزول آخر اين سوره ده سال بود و بر هر تقدير تخيير در مقادير مذكوره‌