تفسير منهج الصادقين فى الزام المخالفين - كاشانى، ملا فتح الله - الصفحة ٢٩ - سوره الجن(٧٢) آيات ١ تا ٩
قوم خود آمدند و ايشان را بر ايمان ترغيب كردند، و حق سبحانه در اين سوره از آن خبر مىدهد كه:
(١)- قُلْ بگو اى محمّد بامت خود أُوحِيَ إِلَيَ وحى كرده شد بمن أَنَّهُ اسْتَمَعَ آنكه شنيدند قرآن را در بطن نخله نَفَرٌ مِنَ الْجِنِ گروهى از جنيان كه از ده كمتر و از سه بيشتر بودند و جن از اجسام عاقله لطيفه شفافهاند كه ناريت و هوائيت بر ايشان غالبست و از شأن ايشان هست كه متشكل شوند باشكال مختلفه، و گويند كه ايشان نوعى از ارواح مجردهاند [١] و بعضى گفتهاند كه نفوس بشريهاند كه مفارقت از ابدان خود كردهاند و در اين آيه دليلست بر آنكه حضرت صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم ايشان را نديد و بر ايشان قرآن نخواند بلكه اتفاقا در بعضى اوقات قرائت او حاضر شدند و استماع كردند فَقالُوا پس گفتند چون كه بميان قوم خود رفتند كه اى قوم إِنَّا سَمِعْنا بدرستى كه ما شنيديم قُرْآناً عَجَباً كتابى شگفت (عجب) مصدر است و بجهت مبالغه موصوف به واقع شده يعنى كلامى عجيب و بديع كه مباين كلام مردمان است در حسن نظم و دقت معنى و كسى انشاى مثل آن نديده و بر آن قدرت ندارد.
(٢)- يَهْدِي راه نمايد بندگان را إِلَى الرُّشْدِ براستى و صواب دين و دنيا فَآمَنَّا بِهِ پس بگرويديم ما بآن و چون ايمان بقرآن ايمانست بخدا و وحدانيت او و برائت از شرك از اين جهت بعد از اين گفتند كه وَ لَنْ نُشْرِكَ و هرگز شرك نياريم و انباز نگريم بِرَبِّنا به پروردگار خود أَحَداً يكى را از اصنام و ابالسه و غير آن چنان كه پيش از اين شرك مىآورديم
[١] عقايد و آراء بشرى راجع بحقيقت و ماهيت جن و وجود آن مختلفست مشركين عرب معتقد بودند كه براى جنيان سلطنت مطلقه است بر همه موجودات زمينى و اينان عالمند بتمام مغيبات جهان و گروهى از آنان جن را عبادت كرده و ميگفتند حقتعالى با اينان ازدواج نموده وَ جَعَلُوا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً و ملائكه از زنان جنيه بوجود آمده و دختران خدا هستند و جمع كثيرى از فلاسفه و حكماء قديما و جديدا رأسا وجود جن را انكار نمودهاند و گروهى از آنان معتقد بوجود جن و شياطين هستند ولى گويند اينان ارواح مجردهاند و گروهى ديگر بر آنند كه اينان نفوس بشريهاند كه از ابدان خود مفارقت كردهاند و گروهى از مردم امروزى اينان را ميكربهاى موذيه و مضره پنداشتهاند و بعضى از اين گروه كه خود را منتحل بدين و مذهب ميدانند آيات و روايات مربوطه بجن و شياطين را بر طبق اوهام باطله خود تأويل كرده و مخالف نصوص و ظواهر قرآن و روايات كثيره درباره جن و شياطين سخنان ناصوابى گفتهاند بارى همه اين عقايد و آراء از طريق حق و صواب بيرون است و جنبه افراط و غلو و يا تفريط و تقصير پيدا كرده است و عقيده حقه مستقيمه آنست كه از شرايع حقه عالم و فرمايشات انبياء و مرسلين و ائمه طاهرين سلام اللَّه عليهم اجمعين بدست ميآيد و قرآن كريم در اين سوره مباركه و هم در سور ديگر راجع بوجود و ماده خلقت آنها و اوصاف و خصائص و آثار و افعال اين مخلوق نهانى بنيكوترين وجهى بيان فرموده و ما بايد بآنچه از قرآن و روايات معتبره مستفاد ميگردد مؤمن و معتقد باشيم و پارهاى از تفاصيل و خصوصياتى كه از قرآن و فرمايشات خاندان نبوت معلوم نميشود و از اوهام و خرافات عوام بشمار ميآيد و ما را مكلف بمعرفت آنها نكردهاند بر كنار نهاده و غور در آنها ننمائيم