ادوات خود، يا هدايت كرد آدمى را در دين بالطاف و توفيق و اقدار و تمكين و ازاحه علت و نصب ادله و كشف آيات بينات، و اصح آنست كه آيه على عمومها باشد، يعنى از براى هر حيوانى آنچه صلاح ايشان در آن است تقدير فرمود و آنها را بآن معرفت نمود و طريق انتفاع ايشان را بآن الهام فرمود و در اخبار آمده كه افعى چون بهزار سال رسد كور ميشود و حق سبحانه او را الهام ميفرمايد كه چشم خود را برازيانه تازه ميمالد نور باصره او عود ميكند و اگر در بيابان خشك باشد كه ميان او و سبزه چند روزه راه باشد با وجود طول مسافت و عمى طى آن مسافت ميكند تا آنكه خود را ببعضى بساتين و سبزه زار ميرساند و در ميان اشجار و نباتات كثيره بشجر رازيانه پى ميبرد و چشم خود را بآن ميمالد روشن ميشود بفرمان خداى تعالى، و هدايت او سبحانه نسبت بانسان از مصالح دنيويه و دينيه و الهامات بهائم و طيور و هوامّ ارضيه بر وجهى است كه از حد احصاء متجاوز است و از دايره حصر و عدّ بيرون كه بوصف هيچ واصفى احاطه آن نتوان نمود و بكنه آن نتوان رسيد فسبحان ربى الاعلى و بحمده.

(٤)- وَ الَّذِي‌ و آن خدايى كه‌ أَخْرَجَ الْمَرْعى‌ بيرون آورد از زمين چراگاه را يعنى برويانيد چيزى را كه چهار پايان بخورند آن را.

(٥)- فَجَعَلَهُ‌ پس گردانيد آن گياه را بعد از سبزى آن‌ غُثاءً گياه خشك خرد و مر دوريزيده‌ أَحْوى‌ سياه و تيره و در هر دو حال قوت بهائمست، و گويند أَحْوى‌ حالست از الْمَرْعى‌ يعنى بيرون آورد مرعى را در حالتى كه بجهت شدت خضرت و سبزى مايل بسياهى باشد پس آن را خشك گردانيده و ريزه ريزه ساخت، محققان از مضمون اين آيه فهم كرده‌اند كه چراگاه مستمتعات دنيا است اگر چه اول تازه و سيراب و سبز و خرم نمايد اما در اندك وقتى بسبب هبوب رياح خزان حوادث تيره و بيطراوت خواهد شد، از ابن عباس مرويست كه چون جبرئيل عليه السّلام بآيتى يا بسورتى از قرآن نازل شدى و بر پيغمبر خواندى آن حضرت پيش از آنكه جبرئيل آن را تمام خواندى شروع در قرائت آن فرمودى بسبب آنكه مبادا فراموش كند حق سبحانه اين آيه فرستاد كه:

(٦)- سَنُقْرِئُكَ‌ زود باشد كه بر تو خوانيم قرآن را يعنى جبرئيل بامر ما بر تو خواند، يا ترا قارى گردانيم بالهام قرائت‌ فَلا تَنْسى‌ پس تو فراش نكنى آن را بجهت قوت حفظى كه بتو ارزانى داشتيم با آنكه تو امينى تا حافظ اينهمه سور و آيات شوى، و اين علامتى ديگر باشد بر رسالت تو يا آنكه اخبار از مستقبل و وقوع آن در آينده نيز از آيات باهره و معجزات ظاهره است بر نبوت تو، و بعضى گفته‌اند كه‌ فَلا تَنْسى‌ نهى است و الف از براى فاصله كقوله تعالى‌ السَّبِيلَا

ميشود و يا بهدايت ارادى و اختيارى و آن راهنمايى كردن پروردگار است انسان و حيوان و پاره‌اى از مخلوقات را بوسيله الهامات و نصب دلايل و آيات بافعالى كه از روى اراده و اختيار صدور مييابد.