تفسير منهج الصادقين فى الزام المخالفين - كاشانى، ملا فتح الله - الصفحة ٢١٦ - سوره الأعلى(٨٧) آيات ١ تا ٩
لبيد (إلى الحول ثم اسم السلام عليكما) و ميتواند بود كه أعلى صفت رب باشد يعنى خداوندى كه برتر است از روى اقتدار و قدرت و قهر كه هيچ چيز از او أقدر نيست بلكه همه در تحت قدرت اويند يا برتر است از مشابهت او باعراض و اجسام و جواهر، و ابن عباس چنين تفسير فرموده كه صل باسم ربك الاعلى، و گويند كه معنى آنست كه قل (سبحان ربى الاعلى).
(٢)- الَّذِي آن خدايى كه خَلَقَ بيافريد همه چيزها را فَسَوَّى پس تسويه فرمود خلقان را، يعنى راست گردانيد اعضاء و اجزاى آن را بر قانون حكمت، مراد از إحكام و اتقان و تعديل آنست كه دالست بر آنكه خالق آن عليم و حكيم و قدير است، و زجاج گفته كه مراد بتسويه آن تعديل قامت انسانست يعنى او را منكوس نيافريد چون بهائم و دوابّ.
(٣)- وَ الَّذِي قَدَّرَ و آن خدايى كه تقدير كرد اجناس اشياء و انواع و اشخاص و مقادير و صفات و افعال و آجال و ارزاق آن را يا مقدر ساخت از براى هر حيوانى آنچه صلاح او در آنست [١] فَهَدى پس راه نمود او را و شناسا ساخت باو وجه انتفاع او را بطريق الهامات و دلالات هم چنان كه طفل را به پستان مادر راه نمود و يا تقدير ذكور و اناث نمود و تقدير روزى اطفال نمود بطلب از پدر و مادر و چهارپايان را بمرتع، و مقاتل و كلبى گفتهاند كه مراد آنست كه تقدير ذكور و اناث نمود و ذكور الهام نمود كه با جفت خود چگونه خلوت كند تا از وى فرزند بيافريند، و سدّى فرموده كه تقدير نمود ولد را در شكم در نه ماه كمتر و يا بيشتر و هدايت نمود او را به بيرون آمدن در وقتى كه تمام خلقت باشد و مجاهد گفته كه هدايت كرده راه خير و شر را تا بخير مرتكب شود و از شر مجتنب گردد، و گفتهاند كه تقدير منافع فرمود در اشياء و انسان را هدايت كرد باستخراج منافع از آن پس بعضى از آن را غذاى خود گردانيدند و بعضى را دواء و برخى را سمّ، و بعضى را براى آلات و
[١] اكثر مفسرين اين آيات را يعنى الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَ الَّذِي قَدَّرَ فَهَدى را مربوط بانسان دانسته و مفهوم خلق و تسويه و تقدير را درباره آدمى تقرير كردهاند و مرحوم مؤلف تعميم داده نسبت بحيوانات نيز ميگويد: و اصح آنست كه آيه على عمومها باشد يعنى از براى هر حيوانى آنچه صلاح ايشان در آنست تقدير فرمود و آنها را بآن معرفت داد طريق انتفاع ايشان را بآن الهام فرمود نگارنده گويد: صحيح آنست كه بمقتضاى اطلاق و عموم اين آيات مفاد آنها را نسبت بجميع موجودات و انواع كائنات جارى و غير انسان و حيوان را نيز داخل در عموم بدانيم پس مفاد آيات كريمه چنين خواهد بود- آن خداوندى كه بيافريد همه اشياء را پس تسويه فرمود هر چيزى را (يعنى هر مخلوقى را آن چنان كه سزاوار بود و بر طبق قانون حكمت و مصلحت بيافريد) و آن آفريدگارى كه براى هر چيزى كمالى خاص و غايتى مخصوص مقدر فرموده و اسباب و وسائل هر چيزى را بكمال و غاية خود مهيا و هر يك را باندازه و مقدار مقرر فرموده و تمام اين اندازهها كه در شكل و حجم و رنگ و طعم و وضع ساختمان و مكان و موقعيت و مدت بقاء و عمر و سائر اوصاف و خواص هر موجودى بكار رفته از روى حكمت و مصلحت است آن گاه هدايت فرمود هر چيزى را بكمال لايق و مخصوصه خود يا بهدايت تكوينى مانند متوجه ساختن حقتعالى مخلوقات را بدان امورى كه طبعا از آنها صادر