وَ إِذَا الْجِبالُ‌ آن گاه كه كوه‌ها نُسِفَتْ‌ پراكنده شوند از مواضع خود، و مانند اينست و بُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا وَ كانَتِ الْجِبالُ كَثِيباً مَهِيلًا يا بسرعت تمام ربوده و زايل گردانيده شوند از اماكن خود كه هيچ اثر از آن در زمين نماند و مانند غبار بر هوا روند، اول مأخوذ است از نسف الحب اذا نسف بالمنسف و ثانى از انتسف الشي‌ء اذا اختطفه.

(١١)- وَ إِذَا الرُّسُلُ‌ و آن گاه كه پيغمبران‌ أُقِّتَتْ‌ تعيين كرده شود براى ايشان ميقاتى كه حاضر شوند در آن براى گواهى دادن بر امتنان، عامل در ظرف محذوفست و كريمه‌ إِنَّما تُوعَدُونَ لَواقِعٌ‌ دالست بر آن و تقدير اينست كه فاذا طمست النجوم و فرجت السماء و نسفت الجبال و أقتت الرسل وقعت القيامة پس ندا كرده شود.

(١٢)- لِأَيِّ يَوْمٍ‌ براى كدام روز أُجِّلَتْ‌ وا پس داشته بود اين چيزها يعنى طمس نجوم و شق آسمان و قلع جبال و تعيين وقت براى رسل، اين سؤال براى تعظيم و تفخيم اين روز باشد و تعجب از هول آن پس جواب آيد كه:

(١٣)- لِيَوْمِ الْفَصْلِ‌ براى روز جدا كردن كه امروز است چه در آن روز مؤمن را از كافر و مطيع را از عاصي جدا گرداند و مكافات دهد، يا روز حكم كردن ميان خلقان.

(١٤)- وَ ما أَدْراكَ‌ و چه چيز دانا گردانيد ترا يعنى تو چه دانى كه‌ ما يَوْمُ الْفَصْلِ‌ چيست روز فصل و چگونه بكنه آن رسى.

(١٥)- وَيْلٌ‌ واى كلمه عذابست‌ يَوْمَئِذٍ در آن روز لِلْمُكَذِّبِينَ‌ مر تكذيب كنندگان را است بروز فصل، ويل در اصل مصدر است منصوب باضمار فعل خود و عدول از نصب برفع بجهت دلالتست بر ثبات هلاكت براى مدعو عليه و مانند اينست‌ سَلامٌ عَلَيْكُمْ‌ يَوْمَئِذٍ ظرف اوست يا صفت، و بعد از آن تهديد كفار مينمايد كه:

(١٦)- أَ لَمْ نُهْلِكِ الْأَوَّلِينَ‌ آيا هلاك نكرديم پيشينيان را چون قوم نوح و عاد و ثمود كه تكذيب انبياء كردند.

(١٧)- ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ‌ پس ما از پى ايشان در آورديم بهلاكت‌ الْآخِرِينَ‌ پسينيان را كه نظير ايشانند چون كفار مكه و آن قتل بدر بود و غلا و قحطى و غير آن، يا قوم لوط و شعيب و موسى را در پى قوم نوح و عاد و ثمود در آورديم و عدم جزم نتبع تا معطوف باشد بر نهلك‌