تفسير منهج الصادقين فى الزام المخالفين - كاشانى، ملا فتح الله - الصفحة ١١٣ - سوره الإنسان(٧٦) آيات ٢٠ تا ٣١
(٢٦)- وَ مِنَ اللَّيْلِ و در بعضى از شب فَاسْجُدْ لَهُ پس سجده كن مر او را يعنى نماز گذار، و اكثر مفسران گفتهاند كه بكرة وقت نماز بامداد است و اصيل وقت ظهر و عصر و مِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ مغرب و عشاء پس معنى چنين باشد كه بر پنج وقت نماز مداومت نماى، و تقديم جار و مجرور بر فعل امر بجهت آنست كه در نماز شب مزيد كلفت و خلوص است وَ سَبِّحْهُ و نماز گذار براى خدا لَيْلًا طَوِيلًا در شب دراز يعنى در وقت دراز اوقات شب بنماز تهجد قيام نماى كه آن دو ثلث آنست يا نصف آن يا ثلث آن، و احمد بن محمد از حضرت امام رضا عليه التحية و الثناء از اين آيه سؤال كرد و گفت (ما ذاك التسبيح) فرمود
هو صلوة الليل.
(٢٧)- إِنَّ هؤُلاءِ بدرستى كه اين گروه يعنى كفار يُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ دوست ميدارند سراى شتابنده را كه دار دنياست و لذات و منافع آن را اختيار ميكنند وَ يَذَرُونَ وَراءَهُمْ و واميگذارند در پيش خود يا مياندازند از پس پشت خود يَوْماً ثَقِيلًا روز گران را كه قيامتست يعنى بدو نميگرويدند و براى او عمل نميكنند، مراد بثقل شدت و هول آنست مستعار از ثقلى كه متعب حامل آن باشد و مانند اينست كريمه ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ اينكلام در حكم تعليل است از براى آن چيزى كه بآن امر فرموده و از آن نهى نموده.
(٢٨)- نَحْنُ خَلَقْناهُمْ ما آفريديم ايشان را از آب اندك و سست وَ شَدَدْنا و محكم كرديم أَسْرَهُمْ ربط مفاصل ايشان را باعصاب يعني اعضاى ايشان را محكم بيكديگر بستيم، و بعضى گفتهاند كه معنى آنست كه خلق كرديم ايشان را پس مسدود ساختيم ايشان را بامر و نهى تا از حدود اللَّه تعدى ننمايند هم چنان كه اسير را بقيد مسدود ميسازند تا نگريزد وَ إِذا شِئْنا و چون خواهيم هلاك ايشان را بَدَّلْنا بدل كنيم ايشان را أَمْثالَهُمْ بامثال ايشان در خلقت و شدت اسر تَبْدِيلًا بدل كردنى يعنى ايشان را بميرانيم و در نشئه ثانيه بهمين صورت و هيئت باز آريم يا ايشان را ببريم و بدل كنيم ايشان را بغير ايشان از بندگان فرمانبردار اگر حكمت مقتضى اين باشد، و مؤيد معنى اول است ايثار كلمه (إذا) بر كلمه (إن) چه اذا در امور محققه مستعملست و آن در امور فرضيه.
(٢٩)- إِنَّ هذِهِ بدرستى كه اين سوره تَذْكِرَةٌ پندى و موعظهايست كه بآن متذكر
و اصيلا اول روز و آخر روز يعنى اول شب. علامه طبرسى (ره) در جوامع الجامع فرموده، بُكْرَةً وَ أَصِيلًا اى صباحا و مساء و در مجمع فرموده: و البكرة اول النهار و الاصيل العشى و هو اصل الليل و هم گويند: مراد از بكرة و اصيلا مداومت بر ذكر خداوند است در همه اوقات نگارنده گويد:
محتملست مراد خصوص اول روز و اول شب باشد چه در احاديث و روايات تحريص و ترغيب بسيارى شده راجع بدعا و ذكر حقتعالى هنگام طلوع آفتاب و غروب آفتاب فراجع.