با توجّه به اين آيات و ديگر آياتى كه از پاداش‌هاى اخروى پس از بيان امورى سخت و دشوار بيان شده است، مى‌توان كسب اطمينان از دريافت پاداش‌هاى اخروى و عدم تضييع سعى و تلاش انسان در صبر بر دشوارى‌ها را از جمله عوامل توان‌افزا برشمرد.

٥. تقويت «عذاب- انتظارى»

مراد از اين روش، توجّه به عذاب دشمنان در قيامت است. تبيين فرجام بد و گرفتارى و عذاب دشمنان و كسانى كه سختى را فراهم كرده‌اند، عاملى براى تسكين و آرامش و افزايش صبر در زمان حاضر است؛ چرا كه از اين طريق، اين اطمينان پيدا مى‌شود كه اگر چه در اين دنيا با آزار و اذيت آنان روبه‌رو هستيم؛ امّا در قيامت كه به زودى خواهد آمد، از اين دشمنان، انتقام گرفته خواهد شد و به سزاى اعمالشان خواهند رسيد. در واقع، با انتظار عذاب دشمنان، تحمّل سختى كنونى فرد از طريق توجّه به سختى‌هايى كه در آينده، شخص سختى‌آفرين را فرا مى‌گيرد، افزوده مى‌شود. بنا بر اين، جزا ديدن دشمنان از منابع تقويتى است كه انتظار آن مى‌تواند سختى‌هاى آزار و اذيت آنان را آسان كند.

هر چند پيامبر اكرم (ص) از عذاب شدن بندگان خدا ناراحت و از آينده ناگوار آنان نگران بودند،[١] امّا گروهى از افراد كه با وجود امكان هدايت، راه گم‌راهى و كفر را پيش گرفتند، عذاب الهى برايشان قطعيت پيدا كرده بود. بيان سرنوشت دشوار و گرفتارى در آتش دوزخ براى چنين اشخاصى كه در اين دنيا در سايه ظلم و ستم، زندگى راحتى داشتند و موجب آزار و اذيت مسلمانان مى‌شدند، مايه آرامش ايشان و ديگر مسلمانانى بود كه از سوى آنها مورد ظلم واقع شده بودند.

اين مطلب از بيشتر آياتى كه به منظور تهديد دشمنان، انواع عذاب‌هاى دنيوى و اخروى آنان را برمى‌شمارد، قابل برداشت است.[٢] در اين آيات، معمولًا جنبه‌

[١].( ... وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ كَبِيرٍ)( سوره هود، آيه ٣).

[٢]. ر. ك: سوره كهف، آيه ١٠٦؛ سوره‌ق، آيه ١٤؛ سوره ص، آيه ١٤؛ سوره فرقان، آيه ١١ و ٣٧؛ سوره انعام، آيه ١٠ و ١٣٨؛ سوره فصلت، آيه ٤٣؛ سوره احزاب، آيه ٥٧؛ سوره توبه، آيه ٦١؛ سوره نحل، آيه ٣٤؛ سوره هود، آيه ٨ و ....