به تعبير ديگر، گاه فراگيرى، از جهت مورد اعراض است و گاه از جهت افراد اعراض شده؛ همان طور كه مى‌تواند به لحاظ افراد اعراض كننده نيز ثابت باشد. يعنى اعراض، مى تواند هم از طرف كافران و مشركان صورت بگيرد، هم از سوى اهل كتاب و هم توسط منافقان كوردل. يا اين‌كه هم عالمان و دانشمندان و هم عموم مردم جزو اعراض كنندگان باشند و يا اين‌كه علاوه بر مردم ديگر شهرها، اهل ديار خود پيامبر و خويشان وى نيز از دعوتش روى‌گردان باشند و همين طور ابعاد ديگر. به هر حال، خداوند با بيان جهات گوناگون اين فراگيرى و عموميت در آيات قرآن، پيامبر مكرّمش را در برابر تمرّد و سركشى و اعراض مخالفان، دلگرمى و تسليت بخشيده است.

سه. استهزاء

يكى ديگر از دشمنى‌هاى مخالفان، استهزا و مسخره كردن پيامبر (ص)، مؤمنان و آيات الهى بود كه به گونه‌هاى مختلف از جانب گروه‌هاى مخالفْ صورت مى‌گرفت. در اين جريان نيز خداى سبحان با استفاده از روش تقويت تعميمى همسو ايشان را يارى نموده است و در برابر تمسخر دشمنان، توجّه وى را به اين نكته جلب مى‌نمايد كه او نخستين پيامبرى نيست كه مورد استهزا و تمسخر واقع شده است؛ بلكه انبياى پيشين نيز گرفتار اين گونه رنج‌ها بوده‌اند. اين مطلب در سه جاى قرآن در قالب نفى و استثنا- كه بر عمومى بودن آن دلالت دارد- بيان شده است. يكى از اين موارد در سوره مبارك حِجر و پس از بيان گفتار استهزاآميز كافران مكّه بيان شده است. آنان با عبارت (يا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ‌)،[١] علاوه بر اتّهام جنون به پيامبر (ص)، خطاب به ايشان امّا بدون ذكر نام آن وى، بلكه به عنوان كسى كه «ذكر» بر او نازل شده است و نيز مجهول آوردن فعل «نُزّلَ» و نياوردن نام خداى نازل كننده، ايشان را مورد تمسخر قرار دادند.[٢] امّا خداى تعالى جهت دلدارى ايشان يادآور مى‌شود كه اين رفتار ناپسند، شيوه دائمى كافران در برابر پيامبران است و

[١]. سوره حجر، آيه ٦.

[٢]. ترجمه تفسير الميزان، ج ١٢، ص ١٤١؛ مفاتيح الغيب، ج ١٩، ص ١٢١.