به يقين‌[١] مى‌دانيم كه گفتار آنها، تو را غمگين مى‌كند؛ ولى [غم مخور! و بدان كه‌] آنها تو را تكذيب نمى‌كنند، بلكه ظالمان، آيات خدا را انكار مى‌نمايند).

حزن، حالت گرفتگىِ مخصوصى است در قلب، در مقابل سرور كه حالت انبساط و شادى است. به مناسبت همين گرفتگى، زمين سفت را «حَزْن» مى‌گويند.[٢] اين واژه اگر از «حزِن يحزَن»[٣] باشد لازم است و اگر مانند آيه فوق، از «حزن يحزن»[٤] باشد، متعدّى است.[٥] بنا بر اين، سبب حُزن پيامبر (ص)، گفته‌هاى مشركانى است (الذى يقولون) كه از ابتداى سوره در قالب تكذيب، استهزا، اعراض، بهانه‌جويى و تهمت گزارش شده است؛[٦] امّا در مقابل خداى سبحان در بخش اوّل اين آيه، با بيان علم و دانايى خويش به غم و اندوه وى از سخنان آزار دهنده كافران و مشركان، اين حزن را از قلب فرستاده‌اش مى‌زدايد. چنان كه مى‌بينيد، اين دلجويى و حمايت، هم با «قد»،[٧] هم با «إنّ» و استفاده از ضمير شأن به عنوان اسم آن، و هم با «لام» در «ليحزنك» مورد تأكيد واقع شده است. ناگفته نماند كه بخش دوم آيه- كه از «فإنّهم ...» شروع مى‌شود-، خود عاملى است مستقل براى تقويت روحيه ايشان كه در تقويت با تبديل مرجع بيان شد.

مورد سوم، از موارد كاربرد روش توجّه‌دهى به علم خدا، در آيات پايانى سوره مبارك حجر است.[٨] آياتى كه در آن پيامبر اكرم (ص) كه در طول سه سال از آغاز

[١]. كلمه« قد» در اينجا براى تكثير مى‌باشد. ترجمه تفسير الميزان، ج ٧، ص ٨٧؛ الكشاف، ج ٢، ص ١٧.

[٢]. لسان العرب، ج ١٣، ص ١١١؛ مفردات الفاظ القرآن، ص ٢٣١.

[٣]. مانند:( فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى‌ آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً)( سوره كهف، آيه ٦).

[٤]. مانند:( وَ لا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ)( سوره آل عمران، آيه ١٧٦؛ سوره مائده، آيه ٤١).

[٥]. تسنيم، ج ١٦، ص ٣٧٥.

[٦]. ر. ك: سوره انعام، آيه ٤، ٥، ٧، ٨، ١٠، ٢١، ٢٤، ٢٨، ٢٩ و ٣١.

[٧]. هر چند« قد» بر سر فعل مضارع معناى تقليل دارد، امّا در اين جا يا به خاطر نسبت علم به خداوند( اعراب القرآن الكريم، ج ١، ص ٢٩٩) يا به خاطر ماضى بودن معناى آن( البحر المحيط فى التفسير، ج ٤، ص ٤٨٩)، براى تحقيق و تآكيد خواهد بود. برخى نيز آن را به معناى« ربّما» كه دال بر كثرت و زيادت است، گرفته‌اند( ترجمه جوامع الجامع، ج ٢، ص ١٧٤).

[٨].( فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ‌ إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ‌ الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ‌ وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ‌ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَ كُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ‌ وَ اعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ‌)( سوره حجر، آيه ٩٤- ٩٩).