در آياتى كه گذشت، جواب شرطِ «إِنْ يُكَذِّبُوكَ» يا «فَإِنْ كَذَّبُوكَ» در واقع، جمله «فَلا تَحزَن» است؛ امّا از باب به كار بردن سبب در جاى مسبّب، اين جمله حذف شده و به جاى آن، سبب غُصّه نخوردن يعنى تكذيب امّت‌هاى پيشين، نشسته است‌[١] و اگر در آنها اين سبب به صورت كلّى بيان شد و تنها به تكذيب رسولان توسط امّت‌هايشان اشاره شد، در برخى آيات با ذكر نمونه‌ها و مصاديقى از اقوام پيشين به ابراهيم (ع) دلدارى مى‌دهد. اقوامى چون: قوم حضرت نوح (ع)،[٢] قوم عاد يا همان قوم حضرت هود (ع)،[٣] قوم ثمود يا اصحاب حجر كه همان قوم حضرت صالح (ع) بودند،[٤] قوم حضرت لوط (ع)،[٥] قوم حضرت شعيب (ع) يا همان اصحاب مدين يا ايكه،[٦] قوم حضرت ابراهيم (ع)،[٧] قوم حضرت موسى،[٨] قوم تُبّع،[٩] اصحاب القرية[١٠] و اصحاب الرّس،[١١] از جمله اين مصاديق هستند.

[١]. ترجمه تفسير الميزان، ج ١٧، ص ٢٠.

[٢]. سوره حج، آيه ٤٢؛ سوره ص، آيه ١٢؛ سوره قمر، آيه ٩؛ سوره غافر، آيه ٥؛ سوره ق، آيه ١٢؛ سوره شعرا، آيه ١٠٥؛ سوره فرقان، آيه ٣٧؛ سوره يونس، آيه ٧٣.

[٣]. سوره حج، آيه ٤٢؛ سوره ص، آيه ١٢؛ سوره ق، آيه ١٣؛ سوره هود، آيه ٥٩؛ سوره فصلت، آيه ١٥؛ سوره شعرا، آيه ١٢٣؛ سوره فرقان، آيه ٣٨.

[٤]. سوره حج، آيه ٤٢؛ سوره ص، آيه ١٣؛ سوره ق، آيه ١٢؛ سوره فرقان، آيه ٣٨؛ سوره شعرا، آيه ١٤١؛ سوره قمر، آيه ٢٣؛ سوره حجر، آيه ٨٠.

[٥]. سوره حج، آيه ٤٣؛ سوره ص، آيه ١٣؛ سوره‌ق، آيه ١٣؛ سوره قمر، آيه ٣٣؛ سوره شعرا، آيه ١٦٠.

[٦]. سوره حج، آيه ٤٤، سوره ص، آيه ١٣، سوره‌ق، آيه ١٤، سوره شعرا، آيه ١٧٦.

[٧]. سوره حج، آيه ٤٣.

[٨]. از آن جا كه قوم حضرت موسى( ع) بنى اسرائيل بود كه به وى ايمان آوردند، بنا بر اين، منظور تكذيب‌كنندگان وى از فرعون و يارانش است( ترجمه تفسير الميزان، ج ١٤، ص ٥٤٨). آياتِ بيانگر تكذيب فرعون، عبارت‌اند از: سوره حج، آيه ٤٤؛ سوره ص، آيه ١٢؛ سوره‌ق، آيه ١٣؛ سوره آل‌عمران، آيه ١١؛ سوره نمل، آيه ١٢.

[٩]. تُبَّع، يكى از پادشاهان« حِميَر» است كه در يمن حكومت مى‌كردند، و نامش« اسعد يا سعد ابو كرب» بوده است( ترجمه تفسير الميزان، ج ١٨، ص ٢٢٢. نيز، ر. ك: سوره‌ق، آيه ١٤).

[١٠]. معروف و مشهور ميان مفسّرانْ اين است كه آنها مردمان شهر« انطاكيه» از شهرهاى شامات بودند.( تفسير نمونه، ج ١٨، ص ٣٤٠. نيز، ر. ك: سوره يس، آيه ١٣ و ١٤).

[١١]. در اين‌كه اين قوم چه كسانى بودند، در ميان مفسّران و مورّخان، گفتگو بسيار است. عدّه‌اى عقيده دارند كه آن‌ها طايفه‌اى بودند كه در« يمامه» مى‌زيستند و پيامبرى به نام« حنظله» بر آنها مبعوث شد. بعضى ديگر« اصحاب رس» را اشاره به مردم زمان« شعيب» مى‌دانند. برخى مى‌گويند: عده‌اى از عرب‌هاى پيشين بودند كه ميان شام و حجاز مى‌زيستند. بعضى ديگر نيز عقيده دارند كه آنها مردمى بودند كه در انطاكيه شام زندگى مى‌كردند و پيامبرشان« حبيب نجار» بوده است( تفسير نمونه، ج ١٥، ص ٩١. نيز، ر. ك: سوره فرقان، آيه ٣٨؛ سوره‌ق، آيه ١٢).