روش هاى توان افزايى در سختى ها - عطاء الله، محسن - الصفحة ٣٢ - فصل يكم تقويتهاى مقايسهاى
توضيح مطلب آن كه مقايسه ميان سختىها از دو حال خارج نيست؛ يا سطح سختىِ هدف مقايسه و مقايسه كننده، برابر است كه به آن، مقايسه «همسطح» گفته مىشود، يا سطح يكى بالاتر از ديگرى است كه در اين صورت اگر هدف مقايسه در سطح بالاترى از سختى باشد، مقايسه «صعودى» ناميده مىشود و اگر در سطح پايينترى قرار گيرد، به آن مقايسه «نزولى» مىگويند.[١] از اين سه نوع مقايسه، نوع اوّل و دوم داراى كاركرد روانى مثبت و كاهندهاند و نوع سوم، كاركرد روانى منفى و افزاينده دارد. به اين معنا كه انجام دادن مقايسه همسطح و صعودى، موجب كاهش فشار روانىِ حاصل از سختى مىشود، ولى انجام مقايسه نزولى، موجب افزايش آن خواهد بود؛ چرا كه معمولًا انسان در اوّلين رويارويى با يك موقعيت دشوار، حدّ اقل از دو جهت دچار تنيدگى مىشود: يكى اين كه مىپندارد سختىها فقط براى او اتفاق افتاده است و تنها اوست كه بايد بر سختىها صبر كند؛ دوم آن كه سختىِ پيشآمده را بيش از آنچه هست بزرگ مىشمارد.
«احساس تنهايى» و «بزرگشمارى» سختى موجب خواهد شد كه ديگر در خود توان كافى براى تابآورى و مقاومت در آن موقعيت را نبيند. اين جاست كه در صورت استمرار چنين حالتى، واكنشى جز بىتابى و ناشكيبايى در برابر آن سختى نخواهد داشت. امّا با مقايسه و سنجش سختى خود با سختىهاى شديدتر و بالاتر يا حداقل همسطح آن، اوّلًا از شرّ احساس تنهايى خلاص مىشود؛ ثانياً اندازه سختى كوچك مىشود و بزرگنمايى اوّليه آن از بين مىرود. لذا از فشار روانى و تنيدگى موقعيت پيشآمده كاسته مىشود. در مقابل، با انجام دادن مقايسه نزولى يعنى آن جا كه ميزان سختى هدفِ مقايس كمتر يا خفيفتر از سختى فرد باشد، نه تنها به كوچكسازى مشكل كمك نمىشود، بلكه موجب بزرگتر جلوه دادن آن و دو چندان شدن تنيدگى و فشار روانى خواهد شد. از اين رو، در مواردى كه قرار است توانِ فرد تضعيف شود، از مقايسه نزولى استفاده مىشود.[٢] چنانچه در موضوعات
[١]. ر. ك: رضايت از زندگى، ص ٩٨.
[٢]. چنانچه در قرآن كريم با مقايسه ميان شدت گرماى تابستان كه منافقان به بهانه آن از شركت در جهاد خوددارى مىكردند و ميان شدّت حرارت آتش جهنم، در عين توبيخ آنان، روحيهشان را نيز تضعيف نموده است:( فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ وَ كَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ قالُوا لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ؛ تخلّفجويان[ از جنگ تبوك] از مخالفت با پيامبر خدا خوشحال شدند و كراهت داشتند كه با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد كنند و[ به يكديگر و به مؤمنان] گفتند:« در اين گرما،[ به سوى ميدان] حركت نكنيد!».[ به آنان] بگو:« آتش دوزخ از اين هم گرمتر است!» اگر مىدانستند!)( سوره توبه، آيه ٨١).