سر مى‌زند، آن است كه لب به اعتراض مى‌گشايند و از خدا- نه به خدا- شكايت مى‌كند و اين كار، گاه با ناسزا گفتن و پرخاشگرى همراه مى‌شود.[١] براى گرفتار نشدن به چنين پيامدى، حمد خداى سبحان و شكرگزارى نسبت به نعمت‌هاى وى، نسخه‌اى است كه قرآن به ما سفارش كرده است.

ناگفته نماند در صورتى اين اثرات و نتايج براى ياد خدا ثابت است كه به ذكر لفظى و زبانى، اكتفا نشود، هرچند يكى از مصاديق روشن ياد خداست؛ امّا در جايى ذكر خدا در افزايش توان اثرگذار است كه در كنار ذكر لفظى، ذكر قلبى نيز اتفاق افتد و همراه با جارى ساختن نام خدا بر لب، ياد او در درون جان و دل نيز زنده شود و با ياد اوصاف بى‌پايانش، خانه دل، مملو از حضورش گردد. بنا بر اين اگر فقط با زبان، خدا را ياد كنيم و در دل از ياد او غافل باشيم، اين نوع ذكر، ذكر حقيقى و اثرگذار به حساب نمى‌آيد.

پس از ذكر اين مقدّمه، به سراغ آياتى مى‌رويم كه بيانگر اين روش است. در آياتى از قرآن كريم، پس از سفارش به پيامبر (ص) مبنى بر صبر و شكيبايى نمودن، وى را به تسبيح و تنزيه پروردگار و ستايش وى توصيه مى‌فرمايد. در سوره طه، امر به تسبيح و تحميد، پس از سفارش به صبر در برابر گفته‌هاى زشت و ناپسند دشمنان، اين گونه وارد شده است:

(فَاصْبِرْ عَلى‌ ما يَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِها وَ مِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّكَ تَرْضى‌.[٢]

پس بر آنچه مى‌گويند شكيبا باش، و پيش از طلوع آفتاب و قبل از غروب آن، تسبيح و حمد پروردگارت را به جا آور، و برخى از ساعات شب و حوالى روز را تسبيح گوى؛ باشد كه خشنود گردى).

شبيه آيه يادشده، با كمى اختلاف در آيات پايانى سوره «ق» تكرار شده است.[٣] در آن جا نيز بعد از امر به شكيبايى در برابر گفته‌هاى مخالفان، تسبيح و حمد خدا در قبل از طلوع و غروب خورشيد و بخشى از شب، سفارش شده است و تنها به‌

[١]. رضايت از زندگى، ص ٢٢٢.

[٢]. سوره طه، آيه ١٣٠.

[٣].( فَاصْبِرْ عَلى‌ ما يَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ\* وَ مِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبارَ السُّجُودِ)( سوره‌ق، آيه ٣٩ و ٤٠).