و [به ياد آور] زمانى را كه صبحگاهان، از ميان خانواده خود، جهت انتخاب اردوگاه جنگ براى مؤمنان، بيرون رفتى! و خداوند، شنوا و داناست، زمانى را كه دو طايفه از شما تصميم گرفتند سُستى نشان دهند و [حال آن كه‌] خداوند پشتيبان آنها بود! و افراد باايمان، بايد تنها بر خدا توكّل كنند).

بيان وجوب اعتماد بر خدا در تمامى كارها كه از نياوردن مورد توكّل برداشت مى‌شود، بعد از يادآورى سستى گروهى از مسلمانان، رهنمودى است به اين كه توكّل بر خدا، عامل از بين‌برنده سستى در هنگامه‌هاى دشوار است.[١]

از ديگر جريانات سخت و نگران‌كننده‌اى كه در آن، به توكّل بر خدا سفارش شده است، جريان مربوط به تصميم جنگ يا صلح با دشمنان است. در اين جريان- كه در آيات ٦٠ تا ٦٢ سوره مبارك انفال‌[٢] به آن اشاره شده است-، ابتدا بر لزوم آمادگى رزمى و افزايش قدرت جنگى اشاره شده است و سپس در باره صلح با دشمن بحث به ميان آمده و به پيامبر (ص) سفارش مى‌شود كه پيشنهاد صلح آنها را بپذيرد؛ امّا از آن جا كه به هنگام امضاى پيمان صلح، غالباً افراد، هم به دليل احتمال خطر و توطئه، و هم زخم زبان اطرافيان، گرفتار ترديدها و دو دلى‌ها مى‌شوند، به پيامبر (ص) توصيه مى‌شود تا بر خدا توكّل نمايد؛ چه اين كه او هم شنواست و هم آگاه.[٣]

(وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ‌.[٤]

و اگر تمايل به صلح نشان دهند، تو نيز از درِ صلح درآى و بر خدا توكّل كن؛ كه او شنوا و داناست).

[١]. تفسير راهنما، ج ٣، ص ٣٣؛ مفاتيح الغيب، ج ٨، ص ٣٤٨؛ تفسير كوثر، ج ٢، ص ٢٢٩.

[٢]. وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّكُمْ وَ آخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْ‌ءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَ أَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ‌ وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ‌ وَ إِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِينَ)( سوره انفال، آيه ٦٠- ٦٢).

[٣]. تفسير نمونه، ج ٧، ص ٢٣٠؛ ترجمه تفسير الميزان، ج ٩، ص ١٥٤؛ تفسير نور، ج ٤، ص ٣٥٥.

[٤]. سوره انفال، آيه ٦١.