(قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتا فِئَةٌ تُقاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ أُخْرى‌ كافِرَةٌ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ وَ اللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشاءُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ.[١]

قطعاً در برخورد ميان دو گروه، براى شما نشانه‌اى بود. گروهى در راه خدا مى‌جنگيدند، و گروه ديگر كافر بودند كه آنان [مؤمنان‌] را به چشم خويش، دو برابر خود مى‌ديدند و خدا هر كه را بخواهد، به يارى خود تأييد مى‌كند. يقيناً در اين [ماجرا] براى صاحبان بينش، عبرتى است).

در اين آيه، خداوند از دو برابر نشان دادن سپاه اسلام در چشم كافران، خبر داده است. چنانچه گذشت، زياد جلوه‌گر شدن نيروى طرف مقابل، از عوامل تضعيف روحيه است. دشمن كه در مرحله آغازين جنگ، مسلمانان را كم‌شمار مى‌ديد و از روحيه بالا و ايمان آنان آگاه نبود، لشكر اسلام را دست‌كم گرفت، بدين جهت، نه از مكّه كمك خواستند و نه از همه نيروى خويش براى رويارويى با مسلمانان بهره بردند؛ امّا در اثناى جنگ، نيروهاى مؤمنان را دوبرابر ديد. حال دوبرابر نيروى‌هاى مؤمنان، يعنى ٦٢٦ نفر، بنا بر آن كه ضمير «هم» در «مثليهم» به مؤمنان ارجاع داده شود، يا دو برابر نيروى‌هاى خود يعنى دو هزار نفر، بنا بر آن كه اين ضمير به كافران برگردانده شود. چنين صحنه‌اى در دل آنان ترس و وحشت ايجاد كرد. لذا شكست سختى را متحمّل شدند.

ناگفته نماند كه مفسّران در اين كه خطاب آيه به مسلمانان، كافران يا يهوديان است، و اين كه فاعل فعل «يرون» و نيز مرجع دو ضمير «هم» در «يرونهم» و «مثليهم» چيست، اختلاف نظر دارند. طبق بيانى كه گذشت، اين آيه بر تضعيف دشمن به وسيله فراوانْ نشان دادن سپاه اسلام در اثناى جنگ دلالت دارد؛ امّا اگر فاعل «يرون» و مرجع ضمير دوم مؤمنان باشد و ضمير اوّل به كافران برگردد، در اين جا نيز مانند آيه ٤٤ سوره انفال- كه مربوط به اوّل جنگ بود-، تقويت تقليلى صورت گرفته است.[٢] يعنى مؤمنان، كافران را دو برابر خود يعنى حدود ششصد نفر ديدند، در حالى كه تعداد واقعى آنان هزار نفر بود.

[١]. سوره آل عمران، آيه ١٣.

[٢]. تسنيم، ج ١٣، ص ٢٨٢.