است‌[١] و واژه متضاد آن، جَزَع و بى‌تابى است.[٢] البته صبر با «اكراه داشتن» نيز داراى قرابت و نزديكى است‌[٣]. كما اين‌كه گاه به مناسبت، در معناى «انتظار كشيدن» نيز به كار مى‌رود.[٤] اين واژه در زبان فارسى به معناى بردبارى، شكيبايى، درنگ كردن و مهلت دادن، آمده است.[٥] در معناى اصطلاحى آن گفته شده، صبر، عنصرى است كه خداوند متعال، آن را در نهاد انسان قرار داده است تا بتواند در رويارويى با سختى‌ها و دشوارى‌ها خويشتندارى كند و از اظهار شِكوه و گلايه (جَزَع و بى‌تابى كردن) پرهيز نمايد.[٦] صبر، نيرويى است كُنشگر و پويا كه انسان را در برابر آنچه ناخوشايند اوست، توانمند مى‌سازد. هر مشكل و مصيبتى، به تناسب ناخوشايندى‌اش، روان انسان را در تنگنا قرار مى‌دهد و موجب بروز فشار روانى مى‌گردد. در برابر اين‌گونه پديده‌ها، اگر فرد، توانمند و مقاوم نباشد، عنان اختيار و تعادل خويش را از كف مى‌دهد و به رفتارهايى دست مى‌زند كه نه تنها به حلّ مشكل خود كمك نمى‌كند، بلكه بر اندازه رنج و درد آن نيز مى‌افزايد. انسان صبور، مى‌داند كه چگونه از فشارهاى روانى بكاهد و بار شكننده آنها را تخليه كند. انسان صبور، كسى نيست كه فقط مشكلات و ناراحتى‌هاى خود را بروز ندهد. صبر فقط به معناى درون‌ريزى غم‌ها و اندوه‌ها نيست؛ بلكه صبر يعنى مقاومت در برابر ضربه‌هاى حوادث و مهارت در كاهش و به حدّاقل رساندن فشارهاى روانى حاصل از آنها.[٧] از اين رو، در لسان آيات قرآن و روايات معصومان (عليها السلام) مفهوم صبر و شكيبايى، داراى اهميت ويژه است‌[٨] كه به عنوان يكى از اساسى‌ترين مفاهيم اخلاق اسلامى، مورد تأكيد فراوان واقع شده است.[٩]

[١]. معجم مقاييس اللغة، ج ٤، ص ٤٣٨. نام نهادن صبر بر روزه نيز از همين باب است؛ زيرا روزه‌دار، نفس خويش را از خوراك و نوشاب و شهوتْ حبس مى‌كند( لسان العرب، ج ٤، ص ٤٣٩).

[٢]. كتاب العين، ج ٧، ص ١١٥.

[٣]. لسان العرب، ج ٤، ص ٤٣٨.

[٤]. مفردات الفاظ القرآن، ص ٤٧٤.

[٥]. فرهنگ بزرگ سخن، ج ٥، ص ٤٦٩٢.

[٦]. اخلاق‌پژوهى حديثى، ص ١٨٢- ١٨٣.

[٧]. رضايت از زندگى، ص ٢٣١.

[٨]. جايگاهى كه در برخى از روايات براى صبر توصيف شده، بيانگر اين اهميت است، مانند اين روايات از امام صادق( ع):

الصَّبْرُ مِنَ الْإِيمَانِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأسِ مِنَ الْجَسَدِ فَإِذَا ذَهَبَ الرَّأسُ ذَهَبَ الْجَسَدُ كَذَلِك إِذَا ذَهَبَ الصَّبْرُ ذَهَبَ الْإِيمَان؛ صبر نسبت به ايمان، مانند سر است نسبت به تن، كه چون سر برود، تن هم مى‌رود. همچنين اگر صبر برود، ايمان مى‌رود( الكافى، ج ٢، ص ٨٧).

[٩]. برخى از محقّقان تا ٩٠ آيه و ٨٧٠ روايت درباره صبر و استقامت جمع‌آورى نموده‌اند( ر. ك: مجمع الأنوار).