مبارزه و جهاد شود، از دل بيرون خواهد رفت‌[١]. كسى كه به جنگ رفته و با دشمن رو به رو شده، مى‌داند كه در جنگ، خون‌ها ريخته مى‌شود، و بايد براى رسيدن به هدف، ناملايمات زيادى را تحمّل نمايد. چنين شخصى با يادآورى اين‌كه خداى تعالى معبود و پروردگار اوست، و مرگ و حيات به دست اوست و مى‌تواند او را در اين حال يارى نمايد، همه فكرش متوجّه رسيدن به هدفش است و از سختى‌هاى پيش رويش باكى ندارد و در پرتو اين ذكر و ياد، احساس مى‌نمايد كه در ميدان مبارزه، تنها نيست و تكيه‌گاه نيرومندى دارد كه هيچ قدرتى در برابر آن مقاومت نمى‌كند.[٢]

چنانچه ملاحظه شد، در تمامى اين آيات، سفارش به ياد خدا بخصوص، تسبيح و تحميد او، بعد از توصيه به صبر و بردبارى يا استقامت بيان شده است. چنين ترتيبى، بيانگر نقش ياد خدا در افزايش نيروى صبر و استقامت است.

افزون بر اين آيات- كه امر به تسبيح و حمد خدا قرين با امرِ به صبر بود-، گاهى هم سفارش به تسبيح و ستايش پروردگار پس از بيان علم خدا به اندوه و دلتنگى پيامبر (ص) به خاطر گفته‌هاى ناپسند مخالفانش وارد شده است:

(وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ‌\* فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَ كُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ‌\* وَ اعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ.[٣]

ما مى‌دانيم كه سينه تو به سبب آنچه مى‌گويند تنگ مى‌شود. پس با ستايش پروردگارت تسبيح بگو و از سجده‌كنندگان باش و تا دم مرگ، پروردگارت را عبادت كن!).

سخنانى كه باعث تنگىِ سينه پيامبر و ناراحتى او مى‌شد، همان استهزاهايى است‌

[١]. چنان‌كه امام سجاد( ع) در دعاى معروف صحيفه- كه براى مرزبانان اسلام خوانده- به پيشگاه خدا چنين عرض مى‌كند:« وَأنْسِهِمْ عِنْدَ لِقَائِهِمُ الْعَدُوَذِكرَ دُنْياهُمُ الْخَدَّاعَةِ الْغَرُورِ، وَامْحُ عَنْ قُلُوبِهِمْ خَطَرَاتِ الْمَالِ الْفَتُونِ، وَاجْعَلِ الْجَنَّةَ نُصْبَ أعْينِهِم؛ پروردگارا![ در پرتو ياد خويش‌] ياد دنياى فريبنده را از دل اين پاسداران مبارز بيرون كن، و توجّه به زرق و برق اموال را از قلب آنها دور ساز، و بهشت را در برابر چشمان فكر آنها قرار ده»( الصحيفه السجّادية، دعاى ٢٧).

[٢]. ترجمه تفسير الميزان، ج ٩، ص ١٢٥؛ تفسير نمونه، ج ٧، ص ١٩٥.

[٣]. سوره حجر، آيه ٩٨ و ٩٩.