امّا آياتى كه با روش تقويت خدا- آگاهى مرتبط اند، گاه به صورت مستقيم به علم و آگاهى خداى سبحان اشاره دارند و گاه نسبت به مجارى آن، يادآورى داده شده است. به عبارت ديگر، گاه صفت «عليم و خبير بودن» خداوند يادآورى شده و گاه بر «بصير» يا «سميع» بودن پروردگار تأكيد شده است كه به هر يك از آنها اشاره مى‌گردد.[١]

الف- علم الهى‌

در قرآن كريم براى بيان علم خدا از تعابير گوناگونى استفاده شده است.[٢] گروهى از آيات بيانگر علم خداوند، از احاطه علمى خدا بر جهان هستى و نامحدود بودن علم او و نيز بر انحصار دانش براى او و عدم بهره ديگران از آن تأكيد مى‌ورزد.[٣]

دسته‌اى ديگر از آيات- چنانچه قبلًا اشاره شد-، از علم و آگاهى همه‌جانبه خداوند بر اعمال، گفتار، روحيات و دسيسه‌هاى گروه‌هاى مختلف، خبر مى‌دهند و

[١]. در باره استقلال دو وصف سميع و بصير يا رجوع آن دو به وصف« علم» يا بالعكس، سه نظر است: نوع مفسّران و غالب متكلّمان، اين دو را به وصف علم برمى‌گردانند. بنا بر اين، وقتى گفته مى‌شود خدا سميع يا بصير است، به اين معناست كه خدا به ديدنى‌ها و شنيدنى‌ها آگاه است. عده‌اى وصف عليم را به سميع و بصير برمى‌گردانند؛ خدا عالم است، يعنى خدا همه چيز را مى‌شنود و همه چيز را مشاهده مى‌كند. برخى نيز اين دو را مستقل از علم خدا مى‌دانند( توحيد در قرآن، ص ٣٣٢).

[٢]. كلمات« عليم»،« عالم» و« علام» از ريشه« علم»،« خبير» از ريشه« خبر»،« شهيد» و« شاهد» از ريشه« شهد»، و« محيط» از ريشه« حوط»، همگى از جمله اسما و صفات حُسناى الهى هستند كه نشان از علم و آگاهى گسترده خداى تعالى دارد. در مواردى هم با نفى« غفلت» از ذات اقدس پروردگار و عدم خفاى چيزى بر او، به اين موضوع اشاره شده است. آياتى نيز وجود دارد كه بدون استفاده از واژه‌هاى دلالت كننده بر آگاهى، در قالب جملاتى مانند:( إِنَّا نَحْنُ نُحْيِ الْمَوْتى‌ وَ نَكْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ وَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ أَحْصَيْناهُ فِي إِمامٍ مُبِينٍ‌)( سوره يس، آيه ١٢)، گستره علم الهى را بيان مى‌كنند.

[٣]. مانند:( وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْ‌ءٍ عِلْماً أَ فَلا تَتَذَكَّرُونَ‌)( سوره انعام، آيه ٨٠)( وَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ‌)( سوره نور، آيه ٣٥)( وَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحاطَ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ عِلْماً)( سوره طلاق، آيه ١٢). نيز، ر. ك: سوره بقره، ١١٥، ٢٨٢ و ٢٣١؛ سوره آل‌عمران، آيه ٥؛ سوره نساء، آيه ٣٢، ٣٣، ١٢٦، ١٧٦؛ سوره يس، آيه ٧٩؛ سوره انعام، آيه ٥٩؛ سوره اعراف، آيه ٨٩؛ سوره غافر، آيه ٧؛ سوره سبأ، آيه ٣؛ سوره طه، آيه ٩٨؛ سوره لقمان، آيه ١٦؛ سوره نور، آيه ٣٥، إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ‌)( سوره يوسف، آيه ٨٣ و ١٠٠) و( وَ اللَّهُ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ‌)( سوره بقره، آيه ٢١٦ و ٢٣٢؛ سوره آل عمران، آيه ٦٢؛ سوره نحل، آيه ٧٤؛ سوره نور، آيه ١٩).