هارون از نوع «معيّت رحيميه» و با فرعون و يارانش از نوع «معيّت قهّاريه» است و فوق اين دو، «معيّت مطلقه» و گسترده‌اى است كه هر چيزى اعم از انسان و غير انسان را شامل مى‌شود.[١]

در پايان، به اين نكته اشاره مى‌شود كه علاوه بر چهار واژه «ولى»، «نصر»، «أيد» و «مع» كه تا كنون به عنوان مصاديق تقويت خدا- پشتيبان مورد بررسى قرار گرفتند، در قرآن، اين پشتيبانى در قالب امدادهايى از قبيل: نزول فرشتگان،[٢] وزش باد،[٣] بارش باران‌[٤] و خواب آرامش‌بخش‌[٥] نيز صورت گرفته است كه بحث تفصيلى آن در تقويت «خدا- امدادى» خواهد آمد.

٢. تقويت «خدا- آگاهى»

مراد از اين تقويت، توجّه دادن افراد به آگاهى و نظارت پروردگار نسبت به همه امور از جمله سختى و اندوه پيش‌آمده براى انسان و صبر و بردبارى بر آن است. همين كه انسان بداند سختى‌ها و مشكلاتى كه برايش به وجود مى‌آيد، زير نظر خداوند متعال است، خود عاملى است مؤثّر در تاب‌آورى بيشتر او در برابر آن سختى‌ها؛[٦] چرا كه با وجود قابليت قابل، علم الهى به نياز بنده، نشانه و دليلى است بر پشتيبانىِ الهى از وى.

توضيح مطلب آن كه براى به وجود آمدن هر نوع پشتيبانى‌اى، قبل از هر چيز، وجود دو مقدّمه، لازم است كه در صورت فقدان هر يك از آنها اصلًا حمايتى‌

[١]. حيات حقيقى انسان در قرآن، ص ٩٣.

[٢].( وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ‌ إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَ لَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ‌ بَلى‌ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ يَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ)( سوره آل عمران، آيه ١٢٣- ١٢٥).

[٣].( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها وَ كانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيراً)( سوره احزاب، آيه ٩).

[٤]. إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَ يُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَ يُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ وَ لِيَرْبِطَ عَلى‌ قُلُوبِكُمْ وَ يُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ‌)( سوره انفال، آيه ١١).

[٥].( ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً يَغْشى‌ طائِفَةً مِنْكُمْ وَ طائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ)( سوره آل‌عمران، آيه ١٥٤).

[٦]. تقريب القرآن إلى الأذهان، ج ٣، ص ١٩٠.