طور معنا شود: «خداوند براى تو و مؤمنانِ پيروِ تو، كافى است» و يا در صورت عطف آن بر كلمه «الله»،[١] بايد كفايت مؤمنان را در طول كفايت خدا و نه در عرض و عِدل آن قرار دهيم، چنانچه قبلًا نيز در مورد نصرت الهى- كه در كنارش نصرت مؤمنان آمده بود-، چنين مطلبى بيان شد؛ زيرا در غير اين صورت، علاوه بر اين كه آيه با مبانى توحيدى منافات پيدا مى‌كند، نتيجه مورد نظر نيز به دست نمى‌آيد؛ چرا كه توجّه به كفايت خدا در كنار كفايت مؤمنان، ديگر احساس بى‌نيازى از حمايت ديگران را به دنبال نخواهد داشت. بنا بر اين، مؤمنان تنها، مظهر و ابزار لطف و كفايت الهى‌اند و در عالم، كفايت‌كننده‌اى جز خدا متصوّر نخواهد بود.[٢]

دو: اعراض‌

از ديگر مواضعى كه در آن براى رفع نگرانى پيامبر (ص) و افزايش توان او از تقويت خدا- كفايتى با تعبير «حسب» استفاده شده است، موضع «اعراض» و روى‌گردانى مردم از پذيرش دعوت و عدم اطاعت از دستورها و فرامين ايشان است. به گزارش قرآن، روى‌گردانى و حق‌ناپذيرى افراد- كه با تعابيرى چون: «اعراض‌[٣]»، «عصيان»[٤] و «تولى»[٥] بيان شده است-، براى پيامبر (ص) بسيار دشوار مى‌نمود و همواره ايشان به خاطر اين صفت ناشايست در وجود انسان‌ها، رنج مى‌بردند.[٦]

در اواخر سوره مبارك توبه، سخن از صفاتى همچون: علاقه شديد پيامبر (ص) به ايمان آوردن مردم و رأفت و مهربانى او نسبت به مؤمنان است.[٧] با وجود چنين صفات برجسته و دوست‌داشتنى‌اى كه در ايشان بود، جا داشت كه همه مردم عصر

[١]. ترجمه تفسير الميزان، ج ٩، ص ١٦٠؛ التحرير و التنوير، ج ٩، ص ١٥٣.

[٢]. تسنيم، ج ١٤، ص ٣٦٤.

[٣]. سوره شورا، آيه ٤٨.

[٤]. سوره شعرا، آيه ٢١٦.

[٥]. سوره نمل، آيه ٨٢.

[٦].( وَ إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى‌ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ‌)( سوره انعام، آيه ٣٥).

[٧].( لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ‌)( سوره توبه، آيه ١٢٨).