كه در دو آيه قبل از آيه فوق به آن اشاره شده است.[١] از اين كه اين سفارش را متفرّع بر تنگىِ حوصله از زخم زبان‌هاى كفّار نموده، معلوم مى‌شود كه تسبيح و حمد خدا و سجده و عبادت، در زايل كردن اندوه و سبك كردن مصيبت، نقش دارد.[٢]

يكى ديگر از جرياناتى كه در آن پيامبر خدا (ص) امر شده است كه پروردگار خويش را ياد كند، جريان دريافت وحى از خداى سبحان بود. آن گاه كه خداى متعال، قلب شريف پيامبر (ص) را جهت دريافت آيات سنگين الهى و مأموريت تبليغ رسالت مهيّا مى‌سازد، در كنار توصيه به قيام شبانه‌[٣]- كه در تقويت استعانتى گذشت-، وى را به ذكر و ياد پروردگار و توجّه كامل به درگاهش سفارش مى‌نمايد:

(وَ اذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ وَ تَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا.[٤]

و نام پروردگارت را ياد كن و تنها به او دل ببند!).

مراد از ذكر، ذكر زبانى با رعايت مطابقت آن با قلب است؛[٥] چه اين‌كه گفتن اسماى خداوند متعال با زبان بدون توجّه و ياد قلبى، نمى‌تواند اثرى در قلب و جان بگذارد تا چه رسد به اين‌كه بخواهد آن را براى چنين وظيفه بزرگ و دشوارى آماده سازد![٦]

در معناى «تَبَتَّل» بين مفسّران، اختلاف نظر وجود دارد. گروهى آن را به معناى لغوى يعنى «بريدن» از خلق و توجّه به سوى خدا تفسير كرده‌اند،[٧] و گروهى به فايده و اثر آن يعنى «اخلاص» در عمل يا «توكّل» معنا كرده‌[٨] و برخى نيز با استفاده از روايات، آن را به «اشاره با انگشت» هنگام دعا يا به «قنوت» در نماز تفسير

[١].( إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ‌)( سوره حجر، آيه ٩٥).

[٢]. ترجمه تفسير الميزان، ج ١٢، ص ٢٨٨.

[٣].( يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ‌ قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا)( سوره مزمل، آيه ١- ٥).

[٤]. سوره مزمّل، آيه ٨.

[٥]. ترجمه تفسير الميزان، ج ٢٠، ص ١٠٠.

[٦]. تفسير نمونه، ج ٢٥ ص ١٧٧.

[٧]. التبيان فى تفسير القرآن، ج ١٠، ص ١٦٤.

[٨]. تفسير نمونه، ج ٢٥، ص ١٧٨، تفسير هدايت، ج ١٧، ص ٣٠.