پيامبر (ص) در معرض خطر قرار گرفت و جز عدّه معدودى از جمله اميرمؤمنان على (ع)، بقيه افراد پا به فرار گذاشتند. اين در حالى بود كه پيامبر خدا (ص) آنان را از پشت سر صدا مى‌زد: «إلىّ عباد الله! إلىّ عباد الله! فإنّى رسول‌الله!؛ به سوى من باز گرديد اى بندگان خدا، به سوى من بازگرديد اى بندگان خدا! همانا من فرستاده خداوندم!»؛ اما هيچ يك از آنان به سخنان پيامبر (ص) توجّه نداشتند.[١]

هر چند در معناى بخش سوم و پايانى آيه كه‌ «لِكَيْلا تَحْزَنُوا ...» شروع مى‌شود، اختلاف خاصى ميان مفسّران وجود ندارد و تقريباً همه، آن را نهى از اندوه به خاطر از دست دادن غنايم جنگى و دريافت صدمات و جراحات و كشته شدن افراد، تفسير كرده‌اند، امّا در تفسير بخش دوم، آن، يعنى عبارت‌ «فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ»، به جهت اختلاف مفسّران در معناى «أثاب»، متعلّق غم اوّل و دوم، نوع «باء» در «بغمّ»، و اين كه مراد از مغمومين چه كسانى هستند، نظريات گوناگونى از سوى آنها ارائه شده است.

برخى «ثواب» را به همان معناى متعارف يعنى پاداش بر عمل خير و طاعت معنا نموده‌اند[٢] و به قرينه عطف بر جمله‌ «وَ لَقَدْ عَفا عَنْكُمْ» در آيه قبل،[٣] آن را دالّ بر مرحمت و لطف الهى دانسته‌اند؛ امّا گروهى ديگر، آن را در معناى لغوى يعنى مجازات بر فعل (چه طاعت و چه معصيت) تفسير كرده‌اند[٤] و ايجاد اندوه را به عنوان مجازات الهى قلمداد كرده‌اند نه پاداش، حال مجازاتى كه از معناى لغوى «ثواب» اخذ شده باشد، يا اين‌كه از روى مجاز، ثواب به جاى عقاب استعمال شده باشد. مانند بشارت كه گاه به جاى انذار به كار مى‌رود (فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ‌).[٥]

[١]. ر. ك: المغازى، ج ١، ص ٣٢٢؛ تاريخ الطبرى، ج ٢، ص: ٥١٩- ٥٢٢؛ التبيان فى تفسير القرآن، ج ٣، ص ٢١؛ الدر المنثور، ج ٢، ص ٨٧.

[٢]. ترجمه تفسير الميزان، ج ٤، ص ٦٩.

[٣].( وَ لَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ وَ تَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَ عَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما أَراكُمْ ما تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَ لَقَدْ عَفا عَنْكُمْ وَ اللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ‌)( سوره آل‌عمران، آيه ١٥٢).

[٤]. مفردات الفاظ القرآن، ص ١٧٩؛ مجمع البحرين، ج ٢، ص ١٩. نيز، ر. ك: ترجمه مجمع البيان، ج ٤، ص ٣٠٢؛ مفاتيح الغيب، ج ٩، ص ٣٩٠.

[٥]. التبيان فى تفسير القرآن، ج ٣، ص ٢١؛ التحرير و التنوير، ج ٣، ص ٢٥٥؛ مفاتيح الغيب، ج ٩، ص ٣٩٠.