بيشتر مفسّران، متعلّق هر دو غم را مسلمانان دانسته‌اند. هرچند گروهى غم دوم را اندوه پيامبر (ص) دانسته‌اند كه به خاطر سركشىِ مسلمانان، مغموم و ناراحت شدند![١] برخى نيز غم اوّل را متعلّق به مسلمانان گرفته و دومى را اندوه مشركان در «حمراء الأسد» يا «بدر» بيان كرده‌اند.[٢]

همچنين عدّه‌اى معتقدند كه «باء» در «بِغَمٍّ» بدليه است و مراد، تبديل و جايگزينىِ غم‌ها با يكديگر است.[٣] در حالى كه برخى ديگر آن را باىِ سببيه معنا كرده‌اند؛[٤] يعنى به سبب غمى كه متوجّه پيامبر (ص) شد، بر خلاف گروه سومى كه آن را باى مصاحبت و به معناى «مع» يا «على» دانسته‌اند. اين افراد هر دو غم را به معناى اندوه‌هاى فراوانى مى‌دانند كه در اين نبرد، يكى پس از ديگرى بر مسلمانان وارد شد و همه آنها را پيامد فرار از جنگ و مخالفت با دستور پيامبر خدا (ص) دانسته‌اند.[٥]

با توجّه به آنچه بيان شد مى‌توان گفت كه مقصود از اثابه غم به غم، بدون در نظر داشتن معناى اثابه، و با اين فرض كه مراد از مغمومين، مسلمانان باشند نه پيامبر (ص) يا مشركان، يا استمرار غم است يا تعدّد آن. در صورت اوّل، معناى هر دو غم، پسنديده و ارزشمند خواهد بود به اين معنا كه خداوند به دنبال بخشش فراريان، با فرستادن غم‌هاى پى در پى و دوچندان نمودن غم‌هاى ممدوح، مسلمانان را از گرفتار شدن به غم مذموم (يعنى غم فقدان غنايم و ورود صدمات) مصون داشت. اين غم‌هاى ممدوح، عبارت بودند از: اندوه ناشى از سستى و اختلاف و نافرمانى- كه در آيه قبل اشاره شده- و فرار و عدم توجّه به دعوت پيامبر (ص)- كه در بخش اوّل آيه بيان شده است-. در واقع، خداوند با توالى غم‌هاى پسنديده، از ايجاد اندوهى مذموم- كه عبارت «لكيلا تحزنوا ..» بر آن دلالت دارد-، جلوگيرى نمود.

[١]. ترجمه مجمع البيان، ج ٤، ص ٣٠١.

[٢]. همان.

[٣]. ترجمه تفسير الميزان، ج ٤، ص ٦٩؛ ترجمه مجمع البيان، ج ٤، ص ٣٠١؛ مفاتيح الغيب، ج ٩، ص ٣٩٠.

[٤]. الكشّاف، ج ١، ص ٤٢٧.

[٥]. التبيان فى تفسير القرآن، ج ٣، ص ٢١؛ تفسير نمونه، ج ٣، ص ١٣١.