ممكن است در آينده از دست بدهند، ايمن و مصون شمرده شده‌اند؛[١] چرا كه آنها خود را مالك چيزى نمى‌دانند تا به خاطر فقدانش غمگين شوند و به چيزى جز خدا دل نمى‌بندند تا قابل زوال باشد.

ولى اگر به خاطر از دست دادن فضيلتى عقلى يا كمالى الهى غمگين باشند، ممدوح، ارزشمند و اميدآفرين است. همان مؤمنانى كه از اندوه ناپسند مصونيت يافته‌اند، گاه از اين كه فيض شركت در جهاد به دليل نداشتن امكانات رزمى، نصيبشان نشده است، چنان اندوهناك مى‌شوند كه اشك از چشمانشان جارى مى‌گردد.[٢] چنين اندوهى، پسنديده و بافضليت است؛ زيرا زمينه را براى تدارك فضليت از دست رفته فراهم مى‌كند.

اصولًا در واژه «غم» كه از «غمام» به معناى ابر گرفته شده، چنين خاصيتى يافت مى‌شود. چون كه ابر، جلوى آفتاب و نور را مى‌گيرد و فضاى باز را مى‌بندد، به آن غمام مى‌گويند. اندوه نيز اگر در صحنه دل پيدا شود، جلوى نور علم و انديشه را مى‌گيرد، فضا را مى‌بندد و انسان احساس مى‌كند كه در مدارى بسته زندگى مى‌كند. از اين رو، اندوهناك و مغموم است. اين غم از آن جهت كه جلوى نور و حرارت را مى‌گيرد، ناپسند است؛ ولى گاه ابرى، زمينه‌اى براى تبديل به باران و سرسبزى زمين پديد مى‌آورد. چنين ابرى، مطلوب و اميدبخش است.[٣] اندوه از اين جهت كه «چرا فلان مقام دنيوى به دست نيامد؟»، ابر خشكى است كه هيچ سودى ندارد و فقط جلوى آفتاب و حرارت را مى‌گيرد. در مقابل، غمى كه از فقدان مقام و فضيلتى معنوى بر دل مى‌نشيند، ابرى با خاصيت و نشاطآور است.

گاه انسان در وضعيتى قرار مى‌گيرد كه به اختيار يا خارج از اختيار خويش بايد غم و اندوهى را تحمّل كند. در چنين حالتى اگر ميان اندوه ممدوح- كه تحمّلش داراى اثر اخروى و دنيوى است- و اندوه مذموم- كه جز حسرت و نوميدى‌

[١]. ر. ك: سوره بقره، آيه ٦٢، ٨٢، ٢٦٢، ٢٧٤ و ٢٧٧؛ سوره آل عمران، آيه ١٧؛ سوره مائده، آيه ٦٩؛ سوره انعام، آيه ٤٨؛ سوره اعراف، آيه ٢٣ و ٤٩؛ سوره يونس، آيه ٦٢؛ سوره زمر، آيه ٦١؛ سوره زخرف، آيه ٦٨ و سوره احقاف، آيه ١٣.

[٢].( وَ لا عَلَى الَّذِينَ إِذا ما أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَ أَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلَّا يَجِدُوا ما يُنْفِقُونَ)( سوره توبه، آيه ٩٢).

[٣]. مراحل اخلاق در قرآن، ص ٢٨٤- ٢٨٩.