ثمره‌اى نخواهد داشت-، نوع اوّل را برگزيند، كارى سودمند انجام داده است كه نتيجه‌اش تحمّل آسان‌تر آن غم و تقويت روحيه وى خواهد بود؛ امّا مشكل اين جاست كه گاه انسان، متوجّه اندوه پسنديده نيست، يا اصلًا از وجود آن اطلاعى ندارد. در اين صورت، توجّه‌دهى و جايگزينى اندوه پسنديده- كه مورد رضايت الهى است-، به جاى غم و اندوه ناپسند و بى‌فايده، مى‌تواند به او كمك كند. اين جايگزينى و تبديل در جريان جنگ «احُد» براى كسانى كه از صحنه پيكار فرار كردند و صداى پيامبر (ص) را نشنيده گرفتند، پس از توبه و استغفار اتفاق افتاد. در سوره آل‌عمران مى‌خوانيم:

(إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلى‌ أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى‌ ما فاتَكُمْ وَ لا ما أَصابَكُمْ وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ.[١]

[به خاطر بياوريد] هنگامى را كه به دوردست‌ها مى‌گريختيد و به كسى توجّه نمى‌كرديد، و پيامبر از پشت سر، شما را صدا مى‌زد. سپس اندوه‌ها را يكى پس از ديگرى به شما رسانيد تا بر آنچه از كف داده‌ايد و براى آنچه به شما رسيده است، اندوهگين نشويد، و خداوند از آنچه مى‌كنيد، آگاه است).

بخش اوّل اين آيه، صحنه فرار مسلمانان در جنگ «احد» را ترسيم مى‌نمايد؛ زيرا در اين جنگ، پس از پيروزى اوّليه مسلمانان بر كفّار، ميان گروه تيراندازان كه به دستور پيامبر (ص) مأمور حفاظت از درّه كوهى بودند تا از حمله احتمالى دشمن از آن منطقه جلوگيرى كنند، اختلاف نظر پيش آمد. در نتيجه، عدّه‌اى از آنان به دنبال جمع‌آورى غنائم رفتند و با ترك آن سنگر حسّاس، از فرمان پيامبر (ص) سرپيچى كردند.[٢] همين امر، موجب شد كه گروهى از كفّار با به شهادت رساندن باقىِ تيراندازانى كه تا آخرين لحظه از دستور پيامبر (ص) پيروى نمودند، از همان منطقه به لشكر اسلام حمله كنند و ضربه سنگينى به آنها وارد نمايند. تا آن‌جا كه جان‌

[١]. سوره آل عمران، آيه ١٥٣.

[٢].( وَ لَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ وَ تَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَ عَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما أَراكُمْ ما تُحِبُّونَ ...)؛ سوره آل‌عمران، آيه ١٥٢.